Yazi Rovsen Cavadovun xatiresine yazilib.

Rövşən yoxluğundan sonra da adamı həyəcanlandırır, sarsıdır. Ölümündən sonra da elə bil onu qısqanırlar. Markesin «Dünyanın ən gözəl ölüsü» hekayəsini xatırlayıram. Balaca bir kəndin sakinlərinin dənizdən tapıb əzizlədikləri cüssəli, yaraşıqlı kişi meyiti onlara yüzlərlə canlıdan daha canlı görünürdü. Rövşən haqqında yazdığım müddətdə, elə indi də o, mənə yolda, küçədə gündəlik rastlaşdığım insanlardan daha diri, canlı görünür.

POLKOVNİKƏ HEÇ KƏS YAZMIR?

«Mühakimə etməyin, mühakimə olunarsınız»

Bibliya

BİRİNCİ MƏKTUB

«Öz yaxamı yana çəkib

demirəm ki, mən yoxam!

Düzlüyümdə dayanmışam,

düşmən üçün bir oxam».

Rövşənin dəftərçəsindən

Rövşən Cavadov zəmanə qəhrəmanıydı. Zamanın diqtəsindən doğan, onun ab-havasında böyüyən zəmanə qəhrəmanı. Hərçənd, onunla Peçorin arasında hansısa paralellər aparmaq yerinə düşməzdi. Çünki Rövşən Cavadov komplekslərlə böyüyən, bu səbəbdən də adamları sarkazm obyektinə çevirən Peçorinin əksiydi. Peçorinin şəxsiyyətində hər şey üzdəydi. Üzdə olan şeylər isə adətən maraqsız olur. Rövşən Cavadovsa daha çox qapalı adamıydı, onda görünən tərəflərlə yanaşı görünməyən tərəflər də vardı. Zəmanə qəhrəmanlarını birləşdirən əsasən iki məqamdı:ötkəmlik və barışmazlıq. Amma bu birləşdirici xüsusiyyətlərdə də fərqli nüanslar qabarıq sezilir. Peçorininin özündən zəiflərin qüsurlarını lağa qoymağa, hamını öz iradəsinə boyun əydirməyə əsaslanan ötkəmliyi, mənəvi natamamlıqlara, başqalarının ümidlərini qırmağa söykənən barışmazlığı lokal xarakter daşıyırdı. Uşaqlıqdan öz ədalətinin, öz həqiqətinin təntənəsinə nail ola bilməyən və sonradan revanş götürən Peçorindən fərqli olaraq, Rövşən Cavadov hələ kiçik yaşlarından öz mənini təsdiqləməyə alışmışdı. Yəqin çoxları etiraf edər ki, onda liderə xas hər şey vardı:qətiyyət, alicənablıq, cəsarət, taktika, praqmatizm, intellekt, ədalət hissi, xeyirxahlıq, sərtlik və s. Rövşəni maraqlı eən həm də onun kübarlığı, sifətinin nəcib cizgiləriydi. Məhz bu xüsusiyyətlər Rövşənə çoxlarının qəlbini fəth etməyə asanlıqla yol açırdı. Bu mənada, Rövşən Cavadovu onun kumiri, bütöv bir nəsllərin idealına çevrilmiş Çe Gevarayla müqayisə etmək daha çox yerinə düşərdi. Çe Gevara da həkim idi, hərbçi idi, romantik idi. Amma Çe Gevara kimi Rövşən Cavadovun da mübarizəsi hardasa Don Kixotun yel dəyirmanıyla mənasız mübarizəsini xatırladırdı. Hətta Çe etiraf edirdi ki: «Mən özümü Don Kixot sayıram və budu, Rosinantı məhmizləyib yenə yola çıxıram». Çe Gevara Fidel Kastroyla münasibəti soyuqlaşdığına görə istefa verdi və Boliviyaya partizan hərəkatına başlamaq üçün getdi. Rövşən Cavadov isə istefaya göndərildi. Çe inandığı adamlar tərəfindən satılıb mühasirəyə alıındı və onun müəmmalı ölümü haqqında indiyə kimi də müxtəlif ehtimallar mövcuddur. Rövşən Cavadov da təxminən bu şəkildə öldürüldü və onun da necə, hansı şəraitdə ölməsi müəyyən müəmmalara bürünüb. İnandığı «dostları» Rövşəni güdaza verdi. Ona sadiq qalan dostlarısa indi qəbirdə, qürbətdə və həbsxanadadırlar. Rəqiblərinin və düşmənlərinin gözləmədiyi halda Çe ölümündən sonra əfsanəyə çevrildi. Rövşən Cavadovun da ölümündən sonra pərəstişkarları azalmadı. Əksinə, Rövşənin ölümü onun mifləşməsinə təkan oldu. Özü getdi, mif qaldı.

İKİNCİ MƏKTUB

Sovet nəsrini xarakterizə edən əsas cəhətlərdən biri əsərin leytmotivində dayanan qəhrəmanın tam müsbət və ya mənfi olmasıdır. Bu gərəksiz, məcburi və primitiv maksimalizmin dominantlığı sovet nəsrini bəsitliyə, irrealığa apardı. Və məlum səbəbdən Rövşən Cavadovu tam müsbət və ya mənfi çalarlarla xarakterizə etmək, portretinin cizgilərini yalnız bu rakursdan cızmaq onu cılızlaşdırmaq olardı. Üstəlik, nəzərə alsaq ki, Rövşən Cavadov siyasi qaynarlığın içindəydi və o məkanda səhvlərdən sığortalanmaq fiksiyaydı.

ÜÇÜNCÜ MƏKTUB

Rövşəni sevdirən və çoxundan seçdirən təkcə diqqəti çəkən zahiri görkəmi deyildi. Onu parlaq edən həm də xarakteriydi. Və onun taleyini müəyyənləşdirən daha çox xarakteri oldu. Rövşənin zahiri görkəmi ilə daxili dəyərləri arasında ideala yaxın uyğunluq vardı. Rövşən həmişə seçilməyə can atırdı və seçilirdi də. O elə uşaqlıqdan heç nədən çəkinməzdi. O vaxt qadağan olunan karateyə getməsi, tələbəlik dövründə-rejimin senzurasının qılıncının dalını-qabağını kəsdiyi vaxtda açıq-aşkar boynunda Quran gəzdirməsi, 80-ci ilərdə DİN-də işlədiyi vaxtlarda əfqanların tərəfində döyüşmək məqsədilə Əfqanıstana getmək üçün müraciəti….Yəni Rövşən nəticəni nəzərə almadan sərhədləri müəyyən olunmuş tabuları qırmağı sevirdi və onun üçün qadağan olunmuş heç nə yoxuydu. Rövşən öz iddialarını realizə etməyi bacarırdı. Onda özünə inam güclüydü və uğurunun bir səbəbi də bundaydı. Amma güclü özünə inam ifrat, xəstəhal eqoizm doğurmurdu. Əksinə, Rövşən Cavadov hər yerdə öz yerini bilirdi.

DÖRDÜNCÜ MƏKTUB

«Yol getdim, dünyanı seyr elədim mən

Xəbərim olmadı yolun özündən»

Rövşənin dəftərçəsindən

70-ci illərdə Bakıda olan böyük məhəllə davaları Cavadov qardaşlarının adıyla bağlıydı. Rövşən bu davalarda həmişə güclü tərəfiydi, amma gücündən sui-istifadə etməzdi.O, əksər hallarda qarşı tərəflə mübarizəni ədalətlə həll etməyə çalışardı.Yəqin ağlına da gəlməzdi ki, nə vaxtsa məhəlli davalar qlobal müstəviyə keçəcək və çirkin siyasi oyunda o uduzacaq və ya uduzdurulacaq.

….O, səhvlərini etiraf etməzdi, sadəcə susardı. Çünki, onun etirafı sükut idi.

….Rövşən ondan kömək umanların birinə də «yox» deməzdi. Amma ona «yox» dedilər. Rövşən çətin anlarda ona üz tutanlardan imtina etməzdi. Amma ondan imtina etdilər. Rövşən həddən artıq diqqətliydi, hətta diqqətə layiq olmayana belə. Və bu keyfiyyəti ilə o, ətrafdakıları həmişə təəccübləndirirdi. Amma dar macalda onu bilərəkdən diqqətsiz qoydular. Rövşənə ehtiyac duyduğu anda laqeyd qaldılar. Amma Rövşənin başqasının ağrısına laqeyd qalması mümkün deyidi. O ümumiyyətlə, biganə olmağı bacarmırdı. Ona görə də nazir müavini işlədiyi müddətdə adamlar Rövşənə onun səlahiyyətinə dəxli olmayan problemlərini danışardılar. Səhər qapısının ağzını kəsdirib «bizim dərdimizin dərmanı gəldi» deyərdilər.

Rövşənin qapısı hamının üzünə açıq olardı, amma onun üzünə bütün qapıları bağladılar. Rövşən həmişə uğurun diliylə danışırdı, amma vaxt gəldi, uğur da ondan üz döndərdi.

BEŞİNCİ MƏKTUB

Rövşən Cavadov əksər gənclərin kumiriydi. Onun rəhbəri olduğu gənclər təşkilatına gənclər məhz ona görə gəlirdilər. Qarabağ müharibəsi başlayandan böyük itki verən itirilmiş nəslin arasında Rövşən Cavadovu özünə ideal sayanlar az deyildi. Onun rəhbərliyi altından vuruşan gəncləri müharibəyə aparan vətən sevgisindən başqa, həm də Rövşənin Ovodsayağı romantikası, iradəsi, əzmkarlığı, cəsarəti, qayğısı və yəqin ki, daha hansısa görünməyən tərəfləriydi.

44 yaşında da Rövşən maksimalist olmağı bacarırdı. Onu gənclərə sevdirən həm də bu idi. Xüsusən, müharibəylə bağlı onun mövqeyi kəskin idi. Çünki, Rövşən məğlub vətənin məğlub vətəndaşı olmaq istəmirdi. «Biz müharibə etməli və mütləq udmalıyıq». Və ya 1995-ci ildə Şuşa hadisələrində ittiham olunanlarla bağlı Rövşən ölkə rəhbərliyinin ünvanına kəskin danışmışdı. Yaxınları ona irad tutanda «ürəyim partlayır axı» demişdi. Görünür, həmişə ehtiyatlı olan Rövşənin üsyanı bəzən qaçılmaz olurdu. Amma bu üsyan fərdiydi və mütləq nə vaxtsa onun özünə qarşı yönəlməliydi. Yönəldi də.

ALTINCI MƏKTUB

«Qordıe ne dolqlveçnıe»

Rövşənin dəftərçəsindən

Rövşən Cavadov təbii ki, nə Allah, nə müqəddəs, nə də fövqəlinsan idi. O, qarmaqarışıq, mürəkkəb zəmanədə taleyinə düşən missiyanı yerinə yetirməyə çalışan, yolayrıcında, həyatın dolanbaclarında çaşıb qalan adi bəndəydi. Bütün bəndələr kimi onun da zəif və güclü tərəfləri, səhvləri yox deyildi. Ola bilsin, Rövşən hardasa, hansı məqamdasa deformasiyaya da uğramışdı, gərgin atmosferdə müvazinətini də itirmişdi. Və onun taleyi məndə hansısa mənada Rembrandtın «Azmış oğulun qayıtması» əsəri ilə oxşar assosiasiya doğurur. Amma onun bütün həyatını azmış oğulla müqayisə etmək ən azı ədalətsizlik olardı. Rövşən harda azdı, hansı məqamda çaşdı, harda dolaşdı, özünü itirdi? Əslində itirdimi? Hansı döngədə inamsızlaşdı, tərəddüdlərlə üzləşdi? Axillesin yeganə zəif yeri dabanındaydı. Bəs Rövşənin zəifliyi nədəydi? Bəlkə Rövşən hamını olduğu və göründüyü kimi deyil, görmək istədiyi kimi qəbul edirdi. Bəlkə Rövşən həddən artıq vətənpərvər idi və atəşkəsdən sonra vətənpərvərliyin tədricən yadlaşdığı, özgələşdiyi məmləkətdə o, çoxundan fərqli olaraq, heç cürə bu özgələşməyə uyğunlaşa, onunla barışa bilmirdi.

YEDDİNCİ MƏKTUB

«Üzümdən göz yaşımı silməkdənsə,

bir əlac et ki, ürəyimdən qan axmasın»

Rövşənin dəftərçəsindən

Mart hadisələriylə bağlı Rövşən Cavadova birmənalı münasibət bəslənilmir. Doğmaları Rövşənin dövlət çevrilişinə cəhd etməsini nəinki inkar edir, hətta bunu cəfəngiyyat adlandırırlar. Əleyhdarları bunu hansısa arqumentlərlə təsdiqləməyə çalışırlar. Üçüncü, obyektiv ola biləcək tərəfin isə bu qarışıqlıqda səsi eşidilmir. Yəqin ki, onların sükutunu anlamaq olar.

Rövşən doğrudanmı dövlət çevrilişinə cəhd edib? Əgər belə bir cəhd olubsa, bəs səbəb nəydi? O, başqa cür hərəkət edə bilərdimi? Bəlkə hər şey ondan başladı ki, müharibə qəhrəmanları atəşkəsdən sonra zorən ictimai, sosial mutanta çevrildi. Və Kafkanın «Çevrilmə»si qədər dəhşətli olan deqradasiyanın faciəli sonluğu qaçılmaz idi. Müharibənin dəhşətindən, xofundan xəbərsiz bir qrup sinik onların üzünə qapıları çırpdılar. Laqeydlik buzuyla üzləşən, fiziki, psixoloji zərbələr alan döyüşçülərə mənəvi dəyərlərin heçləşdiyi yarımçıq məmləkətdə hər addımbaşı gərəksizliklərini diqtə etdilər. Məhz bu incə nüansdan yan ötmək olmaz ki, onsuz da hər mənada sifəti itirilən cəmiyyət o vaxt yeni problemlə-Vyetnam sindromuyla üz-üzə qaldı. Xaotik cəmiyyətə uyğunlaşa bilməyən XTPD-nin bəzi üzvlərinin törətdiyi cinayətlərin arsenalı genişlənirdi və bəzi qüvvələr bunu nəyin bahasına olursa-olsun Rövşənin adına bağlamağa çalışırdılar. Cəmiyyət onların yolunda tərəddüdsüz-filansız ölümə gedənləri anlamaq istəmədi və qısa zaman kəsiyində sindromun qarşısı qan bahasına alındı.

Əgər Rövşənin dövlət çevrilişinə cəhd etməsi həqiqətdirsə, tarixin ona təklif etdiyi ekstremal vəziyyətdə onun alternativ variant seçməsi mümkün idimi? Bəlkə dövlət çevrilişinə ona görə cəhd etdi ki, sadəcə, Rövşənin başqa rasional yolla getməyə səbri, hövsələsi çatmadı? Bəlkə cəmiyyətdə baş alıb gedən mənəvi çürüntülər, ədalətsizliklər idi onu buna sövq edən? Axı səbəbsiz nəsə baş vermir. Ola bilsin onu idarə edən hardasa ağıldan çox emosiya, qəzəb oldu? Çünki, insanın öz ömrünü istədiyi kimi kodlaşdırması mümkünsüzdür və həmişə hər şey yalnız bizim iradəmizdən asılı olmur. Gözlənilməz vəziyyətlərdə ağıl yerini emosiyalara verir.

Əgər, o, dövlət çevrilişi etməmişdisə, niyə öldürüldü? Bəlkə ona görə ki, Rövşən Cavadov real qüvvə idi, yetərincə nüfuza malik idi və o kimlər üçünsə artıq, arzuolunmaz yükə çevrilirdi? Bu suallara dəqiq cavab vermək çətindir. Və son illərin dolaşıq hadisələrinin kontekstində Rövşən haqqında bəzən bəlkələrlə danışmaq lazım gəlir.

SƏKKİZİNCİ MƏKTUB

«İgidin son silahı ölümdür»

Rövşənin dəftərçəsindən

Azərbaycan indi çıxış yolları bağlanan, pəncərələri olmayan havasız, sürrealist məkanı xatırladır. Hara gedirsən get, nə edirsən et, mütləq çıxışı olmayan divarlarla üz-üzə gələcəksən. Rövşən də taleyin divarlarından qaça bilmədi. O, lənətə gəlmiş divarları nəinki dağıda, heç onu adlaya, keçə də bilmədi. Bəlkə də ömrünün son anlarında ilk dəfə bu divarların əhatəsində gücsüz, köməksiz olduğunu anladı. Həmişə qətiyyətli görünən Rövşən onda qətiyyətsiz görünürdü. Bu, onun məğlubiyyətini şərtləndirən amillərdən biri oldu. Mümkün olmayanı mümkün edən Rövşən Azərbaycan gerçəkliyində istədiyini reallaşdıra bilmədi. Üzsüz, dağınıq ölkədə qəfil azan qəhrəman doğmalar içində yad ömrü yaşadı. Ölümünə az qalmış anladı ki, məğlubdur və lənətlənmiş dünyanı məğlub tərk edir.

Bəlkə də həmin məqamda o, sadəcə yorulmuşdu. Hamıdan, hər şeydən – hərbdən, yarımçıq, məğlub vətənə oğul olmaqdan, ona ünvanlanan ittihamlardan, barbarlaşan cəmiyyətdən, dərdlərini, hətta xırda-para məişət problemlərini belə onunla bölüşməyə gələn yazıqlaşan adamlardan, başlıcası Özündən. Dəhşətli, üzücü yorğunluqsa gözlənilməz, sarsıdıcı nəticələrə gətirib çıxardı.

….Onda yəqin ki, Rövşənin dəhşətli dərəcədə başa düşülməyə ehtiyacı vardı.

Amma hər halda Rövşənin o anda nə keçirdiyi bir özünə, bir də Allaha bəlliyidi. Onun hansı hisslər yaşadığını anlamaq, hiss etmək çətindir: məyusluq, peşmançılıq, inamsızlıq, tərəddüd, qorxu və bəlkə də bütün bu hisslərin qarışığından yaranan qeyri-müəyyənlik.

Bu, ömrü boyu sınmayan insanın sınmaq məqamında sınmağı bacarmamasının ifadəsiydi. Bu, ona az qala Allah kimi baxan əsgərlərinin, onu sevənlərin gözündə əzəmətli, hər şeyə qadir olan, təslimçiliyin nə olduğunu bilməyən məğrur zabitin əyilmək istəməməyinin təzahürüydü. Axı Rövşənə çoxları inanırdı. Rövşən də çoxlarına inanırdı. Amma onda Rövşənin kiməsə, nəyəsə inanması üçün zərrə qədər də yer qalmamışdı. O, meydanda tək qaldı. Məğlubiyyət məqamında, bəlkə də həyatında birinci və axırıncı dəfə təkliyin dəhşətini bütün çılpaqlığıyla duydu. Əslində biz hamımız nə vaxtsa təkliyə çəkilirik. Rövşən üçün isə bu təklik vaxtsız gəldi. Bəlkə də tərsinəydi? Onun missiyası elə bu qədərmiş? Və o ömrü süni şəkildə dartıb-uzatmaq heç cürə alınmazdı. Görünür, saxtalaşan, riyakarlaşan cəmiyyətdə Rövşənin yeri artıq YOXUYDU.

DOQQUZUNCU MƏKTUB

«Azadlıq – cəsarət, azadlıq – hünər,

Azadlıq əsgəri heç əyilərmi»

Rövşənin dəftərçəsindən

Edvard Radzinskinin məşhur qəhrəmanı kimi mənim də öz səhvlərinə, zəifliklərinə miskincəsinə haqq qazandıran adamlardan zəhləm gedir. Bu anlamda Rövşən həbs olunsaydı belə onun özünə haqq qazandıracağına inanmıram. Əgər o, həlak olmasaydı belə nə vaxtsa həbsxanada, ya da hansısa «bədbəxt hadisə» nəticəsində baş verəcək ölümü onun yoluna çıxaracaqdılar. Bəlkə də onu Qobustan qiyamçılarının taleyi gözləyərdi. Avtoritarizm onunla hesablaşmayan, barışmayan dikbaşları bağışlamır. O isə dikbaş idi. Amma Rövşənin dikbaşlığı adamı qıcıqlandırmır, aqressiya yaratmırdı. Əksinə, onun portretini tamamlayır və ona məxsusi cazibə gətirirdi. Ona yad olan nələrləsə hesablaşmamaq, başqasının iradəsinə boyun əyməmək onun şəxsiyyətini xarakterizə edən əsas nüanslardanıydı. O, cəmiyyətin ütüsünə, ənənəvi parametrlərinə gəlməyən, stereotipləşməyən adamların kateqoriyasına aidiydi. Risqə getmək onun həyat tərziydi. Qarabağ müharibəsində Rövşən dəfələrlə kəşfiyyata təkbaşına getmişdi. Ona irad tutulanda «Mən də getməsəm, bəs kim getsin» demişdi. Özünü zorla ictimai rəyin diqqətinə sırıyanlardan Rövşənin fərqi həm də bundaydı.

ONUNCU MƏKTUB

Rövşən bəlkə də özünü nə həkimlikdə, nə siyasətdə, nə də hərbdə tapa bildi. Amma dünyayla hərbçi kimi vidalaşdı. O siyasəti də hərb meydanı bildi və yəqin onda azdı. Unutdu ki, siyasət maksimalistlərin, emosianalların deyil, arxadan zərbə vuranların, gözləmə mövqeyində dayananların meydanıdır. Ona görə də siyasi arenada rəqibləri Rövşəndən güclüydü. Siyasətdə Taleyran kimi diplomatik istedad, Jozef Fuşe kimi avantürist, Makiavelli kimi müəmmalı olmaq gərəkdir. Əslində, Azərbaycan siyasətçiləri onların deformasiyaya uğramış prototipləridir. Və ölkənin hədsiz sürüşkən mühitində bayağı intriqalar aparan, suyu üfürə-üfürə içən siyasətçilərdən fərqli olaraq, Rövşən bəzən emosiyalarını cilovlaya bilmirdi. Emosianallıqsa adətən səmimiliyin əlaməti olur. O, öz rəqibləriylə siyasətin dolaşıq kodlarıyla deyil, hərbçi kimi birbaşa danışdı. Praqmatik olan Rövşən siyasətdə praqmatik ola bilmədi. O, həm də başqalarının oyun qaydalarıyla oynamadı. Çünki onun özünün həmişə sadiq qaldığı qaydalar, prinsiplər vardı. Hərbdə özünü balıq suda olduğu kimi hiss eləyən qəhrəman siyasətin burulğanında məhv oldu.

Amma bir nüans da var ki, indi Azərbaycanda siyasətdən kənar qalmaq mümkün deyil. Və Rövşənin siyasətə qatılması gözlənilməzlikdən çox gözlənilən idi. Məlum sonluqsa onun siyasətə hazır olmamasının nəticəsiydi. Hərçənd o, həmişə özünü siyasətçi yox, hərbçi sayırdı.

Bununla belə Rövşənin başqa siyasətçilər kimi kabinetdə oturub vəziyyəti sakit seyr edəcəyinə, mənasız bəyanatlar verəcəyinə, hansısa siyasətçilərlə perspektivsiz danışıqlar aparacağına və ya kiməsə qolunun gücünü göstərib döyüşməyə çağıracağına inanmaq çətindir. O, bu cür pedantçılıqdan və primitivlikdən uzağıydı. Onu sevimli edən cəhətlərlən biri də bu idi.

ON BİRİNCİ MƏKTUB

«Kimi özünü bayraq edir, kimi sözünü»

Rövşənin dəftərçəsindən

Kişinin vətənə sevgisi qadına olan sevgisi qədər məhrəm, gizli olmalıdır. Vətən sevgisi haqqında publika qarşısında ucadan patetik, əttökən danışmaq, ritorik nitqlər söyləmək qeyri-səmimilik, bayağılıqdır. Rövşən vətənə sevgisi haqqında pıçıltıyla da danışmadı. Çünki, bəzən istənilən söz yersiz görünür. O, ümumiyyətlə, pafosdan, patetikadan uzaq adamıydı. Onun sevgisi sözlərdən çox əməldə təsdiqlənirdi. Rövşənin vətənpərvərliyinin səmimiliyinə zərrə qədər də şübhə eləmirəm. Ən azı Qarabağ müharibəsindəki xidmətlərinə görə. Bir də ona görə ki, o, həyatında çox şeyi nəyinsə xatirinə deyil, nəyinsə naminə elədi.

ON İKİNCİ MƏKTUB

«Mən elə hey düşündüm ki, yaşamağı öyrəndim, sən demə ləyaqətlə ölməyi öyrənmişəm»

Rövşənin dəftərçəsindən

Qəlbinin dərinliyində Rövşən hərbçidən çox romantik, lirik idi. O, şer yazırdı. Və çətin ki, başqa şairlər kimi nəyinsə xatirinə hökmdarın hüzurunda əyiləydi. Özünün vəsaiti hesabına sevdiyi şairlərin şerlərindən ibarət kitab çap etdirmişdi. Amma öz şerlərini nəşr etmək fikrində deyildi. O, musiqiyə həssasıydı, pianoda, tarda çalırdı. Rövşən fəlsəfəni sevirdi. «Fəlsəfəni öyrənmək ölümü öyrənməkdir»-deyirlər. Özünün dəftərçəsinə də yazdığı kimi o, həyatda yaşamaqdan çox ölməyi öyrəndi. Onu zərif, kövrək lirikadan sərt hərbə gətirən hər şeydən əvvəl yəqin ki, onda ədalət hissinin güclü olmasıydı. Amma Rövşən qana həris deyildi, müharibədən çox sülh adamıydı. O, həmişə barışığa çalışırdı. Mart hadisələrində onun ağ bayraq qaldırmaq göstərişi də ilk növbədə qan tökmək istəməmsi, əsgərlərinin taleyini fikirləşməsiylə bağlıydı. O, ümid edirdi ki, danışıqlar yoluyla qanın qarşısı alınacaq.

ON ÜÇÜNCÜ MƏKTUB

«İndi dönüb özüm üçün darıxmışam»

Rövşənin dəftərçəsindən

Mən əzəli qismətə inanmıram. Amma bəzən həyat adamı fatalist olmağa məcbur edir və görünür, yer üzündə bir hadisə də təsadüfi baş vermir. Rövşən bir neçə dəfə hərbdən getmək, sakit həyat seçmək istədi, amma alınmadı. Elə bil hansısa mistik bir qüvvə qəsdən onu yenidən qarmaqarışıqlığın içinə atdı. 1989-cu ildə Qarabağda asayişi bərpa etmək məqsədi ilə dəstəsiylə Ağdam-Şuşa ərazisinə nəzarət edən Rövşənə qarşı haqsız cinayət işi qaldırıldı və sonra xətm olundu. Bu hadisədən sonra Rövşən öz peşəsinə -həkimliyə qayıtmaq istədi. Amma o vaxtkı daxili işlər naziri Məhəmməd Əsədovun Rövşənə Laçını müdafiə etmək təklifindən sonra yenidən cəbhəyə qayıtdı. Və bir də 1995-ci ilin mart haisələri zamanı müvəqqəti olaraq xaricə getməyə razılaşsa da, sonradan imtina etdi. Çünki, Rövşən əsgərlərini tək qoymaq istəməmişdi. Bu onun alın yazısıydı və Rövşən o yazıdan qaça, onu dəyişdirə bilmədi. Tale ona öz küncündə sakitcə özüylə baş-başa qalmağa macal vermədi.

ON DÖRDÜNCÜ MƏKTUB

«Yollara dikilib gözüm həmişə,

Sənə döz deməyə mənim üzüm yox»

Rövşənin dəftərçəsindən

Ata evində hər şeyi Rövşəni xatırladır: dörd bir yandan boylanan şəkillər, aldığı mükafatlar, onun adına düzəldilən suvenirlər və bir də öldüyü gün vaxtın donduğu iri, qədimi saat. Bizim yaşadığımız vaxtın bu evə elə bil ki, dəxli yoxdu. Burda yalnız Rövşənin vaxtı var və burda yalnız Rövşənin vaxtıyla yaşayırlar. Bu evdə Rövşənin səsi, nəfəsi duyulur. Neçə ildi ki, bu evdə musiqi dinləmirlər. Çünki, bu evin musiqisi də, şeri də, sözü-söhbəti də Rövşəndir. Anası üçün Rövşən 6 il yox, 6 gün, 6 saat, 6 dəqiqə, 6 saniyədir ki, yoxdur. Anası üçün əslində Rövşən həmişə indiki zamanda mövcuddur. Və Rövşən indi də bu evdə YAŞAYIR.

ON BEŞİNCİ MƏKTUB

«Bu necə vətəndi ki, yarısı xaindir. Bəlkə vətən özü xaindir»

Elton Quliyev

Ölümündən sonra da ittihamlar bitmədi: xəyanətkar, satqın və daha nələr….Bütün bunlar onun adına yazıldı, yazılır və bundan sonra hələ nə qədər yazılacaq. Məlum oldu ki, Rövşən Cavadovun 44 illik ömrünün məğzi yalnız bunlardan ibarətmiş……

Azərbaycanın çağdaş reallığında həqiqətin və yalanın harda olduğu bəlli deyil. Ona görə də həyatının son illəri labirinti xatırladan Rövşənin səhvlər etməsi təbiiydi. Xəstə cəmiyyətin cod, fantasmaqorik palitrasında Rövşənə ünvanlanan iradlardan hansının haqsız və haqlı olduğunu ayırd etmək çətindir. Amma onun bioqrafiyasının üstündən tamamilə qara xətt çəkmək mümkün deyil. Başqaları kimi Rövşəni nə ittiham etmək, nə də ona haqq qazandırmaq istəyirəm. Sadəcə, bəzilərinin aşkarda, bəzilərinin gizlində rəğbət bəslədiyi Rövşənə ünvanlanan həqarətli, miskin sözləri ona heç cürə yaraşdıra bilmirəm. Dəqiq bilirəm ki, o, təhqirlərə layiq deyildi. Kimlərəsə xoş gəlməkdən ötrü Rövşənin əməllərini özlərinə sərf eləyən interpretasiyada yozulması, onun təhqir edilməsi asandır. Çünki, artıq, o, bu ittihamlara cavab vermək iqtidarında və gücündə deyil. Bunu onun əvəzində tarix və zaman deyəcək. Deyə biləcəkmi? Və çiyinlərində günah yükü daşıyan öləri bəndələrin kiminsə haqqında hökm verməyə haqqı çatırmı?

ON ALTINCI MƏKTUB

«Tamara, sənin plovunu ölü yesə dirilər»- o, anasına tərifi də özünəməxsus edərdi. Həkim işlədiyi vaxtlarda balaca xəstələrinin könlünü ovundurmaq üçün oyuncaqlar alardı. Ən ağır anlarda belə onun üzündən təbəssüm əskik olmurdu. Müharibə başlayandan toy məclislərinə az gedərdi. O, ən ciddi zarafatlarını Şəki ləhcəsiylə edərdi. Laçın işğal olunanda Rövşən doluxsunmuşdu. Onda hamı bir-birini ittiham edəndə Rövşən ilk növbədə özünü günahlandırırdı.

Yaxınları danışır ki, 1995-ci ilin əvvəllərində Şuşayla bağlı məhkəmə prosesi gedirdi. O vaxt Ali Sovetin keçmiş sədri Yaqub Məmmədov ağzınacan dolu məhkəmə zalına daxil olanda ona yer verən olmadı. Ön cərgədə əyləşən Rövşən dərhal ayağa qalxıb yerini ona verdi. Sonra yerini ona təklif edənlərin təkidlərinə baxmayaraq, divara söykənib bütün prosesi ayaqüstə izlədi. Və mənim təsəvvürümdə Rövşən həmişə belə qalacaq: tək, divara söykənmiş halda antik yunan qəhrəmanlarına bənzəyən görkəmi, kədərli üzü və məchulluğa zillənən məyus gözləriylə.

ON YEDDİNCİ MƏKTUB

«Seyças uje ne tyajelo

Seyças uje sudba»

Marina Svetayeva

Hə, bu sadəcə tale idi. Onun ömrünü dramatikləşdirib, ifrat tragik rənglərlə boyamaq lazım deyil. Və əslində buna ehtiyac da yoxdur. Çünki, onun yaşadığı həyat təpədən-dırnağa qədər gərgin, həyəcanlı dramatizmlə şərtlənmişdi. Və şübhəsiz ki, Rövşən fərqli taleyin sahibiydi.

İndi Rövşənə heç nəyin dəxli yoxdur. Nə deyilirsə deyilsin, nə yazılırsa yazılsın (hətta bu yazının da) – yaxşı, pis fərq etməz.

ON SƏKKİZİNCİ MƏKTUB

«Vətən uğuranda ölmək mərd üçün səadətdir»

Rövşənin dəftərçəsindən

Ola bilsin ki, zamanın fonunda Rövşən kiçik adamıydı. Amma onu sevənlər və sevməyənlər üçün Rövşən kiçik adam deyildi. O, valideynlərinə oğul, övladlarına ata, bacı-qardaşına qardaş, dostlarına dayaq, əsgərlərinə zabitdən də artıq birisi, çoxunun inam yeri, düşmənlərinə düşmən idi. Rövşənin fiziki məğlubiyyəti onun mənəvi məğlubiyyəti demək deyil. Onun maddi yoxluğu mənən varlığını məğlub edə bilməyib. Çünki, o, unudulmayıb. Gənc qızlar tanıyıram ki, indi də çantasında Rövşənin şəklini gəzdirirlər. Gənc oğlanlar tanıyıram ki, ona pərəstiş edirlər. Rövşən haqqında danışan adamları ümumi təəssüf birləşdirir: «Heyf ondan».

O, adamları özünün cazibəsində saxlamağı, onların məhrəm nöqtələrini işğal etməyi bacarırdı. Əslində o, bunu süni şəkildə etmirdi. Bu həm də onun stixiyasıydı.

Ola bilsin, yazımda hansısa fikir pafoslu intonasiyada alınıb. Çünki, maddiləşmiş dünyanın, boz, insanlıqdan çıxan insanların fonunda Rövşən yoxluğundan sonra da adamı həyəcanlandırır, sarsıdır. Və üstündən neçə il ötsə belə onun yoxluğuna öyrəşmək hələ də çətindir. Ölümündən sonra da elə bil onu qısqanır, rahat qoymurlar. Hətta o həddə qədər ki, qəbrinin ətrafında əkilən sərv ağacını kökündən qoparıblar. Markesin «Dünyanın ən gözəl ölüsü» hekayəsini xatırlayıram. Balaca bir kəndin sakinlərinin dənizdən tapıb əzizlədikləri cüssəli, yaraşıqlı kişi meyiti onlara yüzlərlə canlıdan daha canlı görünürdü. Rövşən haqqında yazdığım müddətdə, elə indi də o, mənə yolda, küçədə gündəlik rastlaşdığım insanlardan daha diri, canlı görünür.

ON DOQQUZUNCU MƏKTUB

«Hamı təklikdə ölür»

Alber Kamyu

Rövşən də təklikdə öldü. Hakimiyyət üçün qorxulu nağıla çevrilən Rövşən Cavadovun ömrü bitdi- zəmanə öz qəhrəmanını yedi. Müharibədə düşmən gülləsinə tuş gəlməyən Rövşən doğma divarlar arasında öldürüldü. Onun qismətinə yoluna çıxan Qordi düyününü açmaq yazılmamışdı. O, klassik qəhrəmanlar kimi ümumi axına qarşı getmək istədi….Zəmanə qəhrəmanının ömrü klassik, faciəvi notlar üstündə tamamlanmalıydı. Hətta ən istedadlı nasir belə zəmanə qəhrəmanına bundan dramatik epiloq tapa bilməzdi.

İYİRMİNCİ MƏKTUB

Rövşən haqqında yazanda nədənsə beynimdə elə hey Albinoninin «Adajio»su səslənirdi. «Adajio» böyük insanın böyük ağrıları haqqındadır və bu kədərli melodiya sanki ölümün görüntüsünü yaradır. Rövşən və ölüm. Mənə elə gəlir ki, bu iki söz tamamilə əks qütbdə dayanır. Və o qütblər arasında çox böyük məsafə mövcuddur. O məsafədəsə yalnız boşluq görünür.

….Bu il oktyabrın 19-da Rövşən Cavadovun 50 yaşı tamam olur.

İYİRMİ BİRİNCİ MƏKTUB

Bizim polkovnik ölümündən sonra da ən müxtəlif yerlərdən məktublar alır. Qəbri üstündə naməlum adamların qoyduğu məktublarda ona dünyanın ən şirin, ən məhrəm sözləri ünvanlanıb.

SONUNCU MƏKTUB

POLKOVNİKƏ HAMI YAZIR

Google axtarış sisteminin statistikasına gözüm sataşdı. Bizdə ən çox axtarılan sözlərin sırasında 4-cü yedə Azerbaycan sözüdür. Azərbaycanlılar Azərbaycan axtarır  ! maraqlıdır.  Başqa ölkələrə də baxdım. Fransa, Almaniya, ABŞ, İsvecrə və sairə damokratik saydığımız ölkədə statistikada  öz ölkələrinin adını görmədim. Amma bizim kimi, Ermənilər, Gürcülər, Hindlilər də bizim kimi öz ölkələrini axtarmaqla məşğuldur. Görəsən bunun səbəbi nədir ?  Fikrinizi bilmək istərdim…

Disput.az saytında Azərbaycanın ən yeyib içən, ən çox səyahət edən kişisi Qərib Azər  Adnan  və Emin haqqda fikirlərini bildirib. Eşşək videosunu təhlil edib. Videoda  xalqın təhqir  oldunduğunu, onun eşşək adlandırıldığını deyir. Burada  blogerləri müxalif mövqedən və ya tənqidi yazılar yazan jurnalistlərlə müqayisə edir. Belə bir  nəticəyə gəlir ki, Emin və Adnan onlar qədər təhlükəli deyil.  Daha sonra Emininin işləməməsini, çoxlu xarici uçuşlar etməsini, qrantlar alması ilə nəyəsə işarə edir.

Daha sonra  10 may aksiyalarından da danışır, daha doğrusu danışmır,  üstündən keçir.
Bütün  bu hadisələrin  hakimiyyətə lazım olmadığını, uşaqlara  reklam olduğunu yazır.

Roliki beyni ilə deyil, başqa yeri ilə başa düşənlərə

Rolikin harasında xalqı təhqir edirlər?  Rolikdə ən əsas  məqam eşşəyin Azərbaycanda  eşşək kimi doğulmasını istəməsidir. Çünki Azərbaycanda  irəli getmək, uğur qazanmaq  üçün eşşək olmaq lazımdır. Bunun xalqa nə aiddiyyatı var. Bu roliki xalqa təhqir  kimi başa düşən  zəkaya təəccüb edirəm.  “XıXı əsir” deyən məmuru, fəhləlikən başqa  bir  iş görməyən, heç bir ali təhsili olmayan insanı müdir, praravı icra hakimi qoyulan bir ölkədə kimlərin irəli getməyindən danışmağa ehtiyac varmı ?

Emin və Adnan  niyə təhlükəlidir

Bəli, Qərib Azərin sadaladığı insanlar həqiqətən güclü  qələm sahibi və ictimai təsir gücü  olan  insanlardır. Amma  Emin və Adnan  daha  təhlükəlidilər. Nə üçün ? Çünki gəncdilər. Təkcə yazmırlar, həm də təşkilatlanırlar. Ətraflarına  gənc, ağıllı insanları  toplayırlar.  Onlar savadlıdılar, bacarıqlıdılar. Özləri qazana bilirlər. Çətin ki, onları pul ilə  şirnikləndirmək olsun. Hə, bir də çox  hörmətli Qərib Azər  söhbətini elədiyinin, 20 min dolların Emin və Adnana  heç bir aidiyyatı yoxdur. Onlara qəpik də çatmayıb.  O  pul vətəndaş jurnalistikası ilə məşğul olanlara ayrılıb, nə Eminin, nə də Adnanın bu pulnan heç bir əlaqəsi yoxdur.
Emini mən çox da yaxşı tanımıram. Xarici uçuşlarını dəqiq deyə bilmərəm nə ilə ödəyirdi. Amma onu bilirəm ki, tərcümə işi ilə məşğul olurdu. Və bir çox xarici qonaqların tərcüməçiliyini o edirdi.
Gəldik 10 may aksiyalarına. Siz bunun üstündən ötəri keçdiniz. Və yazınızda nə hökumətin, nə də prezidentin  uşaqların həbsizndə maraqlı olmadığını bildirirsiniz. Sizcə, prezidentin atasının ad günündə bu cür tədbir edən insanları asanlıqla unutmaq olar?? Siz gül bayramı adlandırırsınız ona görə unudqan kimi gorünür. Unutmadılar.
Emin və Adnana  reklam oldu ? Onlar  reklam olmadı, Azərbaycandakı vəziyyətin nə yerdə  olduğu  bütün dünyaya  bəlli oldu.
Mən  bilmirəm sizi  bu cür  yazmağa nə vadar edib. Bəlkə hakimiyyətə olan məhəbbətiniz, bəlkə də bizim jurnalistlər kimi şaiyələrdən belə nəticəyə gəlmisiniz. Ümid edirəm bu, sadəcə peşəkarlığın aşağı  olması ilə bağlıdır.

Emin və Adnanın məhkəməsi bitdi. Məhkəmə Eminə 2 il 6 ay, Adnana  isə 2 il həbs cəzası kəsdi. Məhkəmənin lap əvvəlindən komediyadan başqa bir  şey olmadığı, prosesin necə bitəcəyi məlum idi. Bütün sübutlar bu işin qurama olduğunu göstərirdi. Polislərin belə yalan şahidlik etdiyi açıq görünürdü. Amma bizim məhkəmə ölkəmizə xas qərar çıxardı. Sübut  elədi ki, bizdə demokratiyaya həbs, kölələrə isə dəstək var.

Məhkəmədən

Bu gün mən də məhkəmənin qarşısında idim. Əvvəlkindən çox az adam var idi. Nə baş verir? Yoxsa insanlar inamını itirib? Öz yoluna, məqsədlərinə şübhə ilə baxırlar?  Bu cür hallarla çox rastlaşmışam. Yaxın keçmişdə söz azadlığı, demokratiya uğrunda aktiv fəaliyyət göstərmiş, yazılar  yazmış bəzi tanışlarım  indi  keçmişə baxanda deyirlər: “Boş şeylərdi hamısı. Saf olmuşam, ağılsız olmuşam, indiki ağlım olsaydı başımı aşağı salıb öz həyatımı qurardım”. Görəsən məhkəmə qarşısına gəlməyən gənclərdə də həmin ümüdsülük yaranır? Ümid edirəm ki, bu, ümidsizlik işarəsi deyil.

Məhkəmə bitdikdən sonra uşaqların çıxmasını gözlədim. Həbsə gedən insan, azadlığını itirən insan xoşbəxt ola bilməz. Amma onlar  xoşbəxt görünürdülər. Həbsə getdikləri üçün yox. Azad  olduqları üçün. Azadlıqda məhbus, kölə olmaqdansa, həbsxanada azad insan olmağı üstün tutduqları  üçün.

Demokratiya. . .

Bütün bunlar  “demokratiya  qururuq”  deyilən, televiziyalarında daha çox demokratiyadan danışılan, hökümət nümayəndələrinin qətiyyətlə demokratik bir dövlətik dedikləri Azərbaycanda baş verir. Deməyin ki, onlar olmayan şeydən danışırlar. Bəli, onlar demokratiya qururlar və qurublar.   Amma  bu demokratiya Fələstin zooparkında olan,  zehli rənglənmiş uzunqulağın zebra kimi nümayişə çıxarılması kimi bir şeydi. Onları qane  edən demokratiyadır. Estetik demokratiya.

Demokratiyanı həbsxanalarda axtarın

Demokratiya bizim ölkədə həbsə məhkumdur. Onu həbsxanada axtarın.  Azad söz, vicdan sahiblərini orda axtarın. Azadlıqda olanların da yolu oradır. Estetik demokratiyamızın qaydalarına görə. ..

Dayım Rusiyadan gəlib. Dedim gedim görüm. Getdim, Protokol qanunlarına əməl elədik. Öpüşüb görüşdük. Donuz gripi qorxusu olmadan. Oralardan hal-əhval tutdum. Necə gəldiyini soruşdum. Bura qədər hər şey yaxşı idi. Elə ki, bu barədə soruşdum, kişinin elə bil dərisini soydular. Açdı ağzını, yumdu gözünü. Aşağıdan yuxarı söyməyə başladı höküməti. Deyirəm niyə belə qəzəblisən?

Deyir, niyə qəzəbli olmayım? Nə gömrükdə, nə də gömrüyü keçəndən ürəkaçan münasibət  görməmişəm.  Nə qədər orda idim, Azərbaycanı TV-dən izləyirdim, həsəd aparırdım. Çalışırdım ki, vaxt eləyim gəlim vətənə. Gəlməz olaydım. Biz rusları qınayırıq, qayda-qanun yoxdur deyirik. Ruslar toya gediləsidir, bala. Sərhəddə çatanda rus polisi gəldi ki, bəs bilirik yükünüz çoxdur. Vaxtınızı almayaq deyə adama 100 manatdan yığın verin incitməyək.  İnsanfsızlar qanun saymır deyib 100 manatı verdim. Bizimkilər elə elədi ki, rusun xaç altında yatan dədəsinə rəhmət oxudum. Bütün yükləri ələk-vələk elədilər.  Hərədən bir şey qopardılar. Bir yazığın iki karobka yağı var idi. Yəgin ki, qohum-əqrabasınə pay aparırdı, bəlkə də satacaqdı. Kasıbın biri idi. Bağırda-bağırda əlindən aldılar. Həm də ikisini də.

Düşündüm. 4 il öncə mən də Rusiyaya getmişdim. Mən də təxmini eyni şeyləri yaşamışdım. Həm də yolculuq vaxtı şahidi olduğum bir hadisəni xatırladım. Mənimlə  bir  kupedə bir yaşlı dayı da gedirdi. Xarici pasportunun vərəqləri qopmuşdu.  Gömrük işçiləri bizdən 160 000 köhnə manat aldılar. Rusiya gömrüyündə pasporta baxıb dedilər: “Dayı, yaşlı kişisən. Yaşlılara hörmətimiz var. Amma gələn dəfə pasportunu dəyiş gəl. Yoxsa cərimə yazacağıq.

Hə, onu da deyim ki,  orda məndən də pul yığmışdı polislər. 50 manat istəmişdi Rusiya əskinası ilə. Məndə isə 100 manat var idi. Polis 100 manatı alıb, 50 manatını geri qaytarıb dedi: “Ya vor  nu chestniy vor”.

Deyəsən biz  yaşadığımız ortama öyrəşmişik, hər şey çox adi gəlir. Xaricdə yaşayan biri üçün bizim ölkə dəhşətli görünür.

Höküməti tənqid edəndə eşitdiyim cavabı  mən də dayıma dedim: “Dayı yuxarıdakıların bundan xəbəri yoxdur. Xırda məmurlardı hökümətin adına ləkə salır”.

Dayım sözünə davam edir: “Bu xarabanın bir sahibi yoxdumu, ildə heç olmasa bir dəfə gizlicə  çıxsın küçəyə, bir dəfə qatarla gəzsin, görsün camaatın başına nə oyun açırlar, nə zülm verirlər.

Deyirəm ay dayı, bunlar siyasətdi, siyasətdən danışma başın ağrıyar. Bir-iki günlük gəlmisən dincəl get.

Sonra da öz-özümə düşünürəm. Bizdə tənqidi danışanda deyirlər: “Bu, siyasətlə məşğul olur. Deputat olmaq istəyir”. Axı dayımın elə məqsədləri yoxdu. Fəhlə adamdı. Neçə ildən sonra  5-10 nəfərlik briqadaya rəhbər olub. Tikintidən başqa heç nə bilmir.  Özü də Rusiya vətəndaşıdır. Heç kimə də səs vermir.  Nəyinə lazımdır axı dayımın, nə üçün söyür?

İngiltərə kitabxanalarında ən çox oxunan kitab Ginnesin rekordlar kitabıdır.

 İtaliyada barbi gəlinciyi daha çoxdur, nəinki Kanadada kanadalı.

 Son 5 ildə 4 dəfə BMT tərəfindən Kanada dünyanın ən ideal ölkəsi seçilib.

 Bədəninə görə ən böyük başı olan heyvan qarışqadır.

 Dünyadakı canlıların 70%-i bakteriyadır.

 Fil yeganə heyvandır ki, 4 dişi var.

 Arı sancmağından dünyada hər il daha çox adam ölür, nəinki ilan sancmağından.

 Beethoven bəstələmədən əvvəl başını soyuq suya salardı.

 Qitələrin hamısı eyni həriflə başlayır, eyni həriflə də bitir.

 Qızıl və Platin Çar arağında həll olur.

 Dünya qadınlarının 60%-i müğənnilərə və top- modellərə paxıllıq edir.

 Ortastatik kişinin başında həyatboyu 725 km saç çıxır.

 Kişilərin 37, qadınların 42%-i gün ərzində yığılan qıcığı öz sevgilisinə püskürdür.

 Dünyada ən çox şəkər ixtiraçısı Kubadır.

 Meksikanın paytaxtı Mexiko hər il 25 santimetr çökür.

 Saçını 90 santimetr uzunluğunda görmək istəyənlər 7 il gözləməlidirlər.

 İnsan orqanizmi 6 litr arağı qəbul etdikdə ölür.

 Palıd ağacları 50 yaşı olmayana qədər qoza vermirlər.

 Dünyanın ən enli küçəsi Brazilyada Minimental küçəsidir. (2500m)

 Dünyanın ən qədim muzeyi Oksfortda Osmaliyan muzeyidir.

Ümumiyyətlə televizora  baxmıram.  Hakimiyyətin ikinci  fiqurunun məqaləsindən sonra  izləməyə başladım.  Bayağı verişlərin azalacağına ümüdli idim. Axı əmr  ağadan gəlmişdi.  Xoş sözlər eşitdim. Güya,  bir neçə bayağı verlişləri bağlayıblar. Amma  eşitdim, görmədim.  Yenə eyni verlişlər, eyni aparıcılar, eyni müğənnilər.

Nə olub belə ?   Balta  kəsərini  itirib ?  Azərbaycanda  bu insanın yuxusuna  da girə bilməz.  Bu yazı  çox  güman ki,  söz azadlığının sıxışdırılması  üçün görüləcək tədbirlərin xəbərçisidir. Tv rəhərlərini toplayıb  onların  nəyi necə yayımlayacaqlarını hökümət tapşırır.

Bu haqqda  media mütəxəssislərindən biri ilə söhbət  edəndə o, mənə Ramiz Mehdiyyevin  bundan qabaq  da media  haqqında  məqalə yazdığını ve  bundan sonra  medianın ciddi problemlerinin yaranmasını xatırlatdı.

Bəli, balta koralmayıb. Sadəcə bu balta başqadı. Yaşayarıq, bu baltanın necəliyini və hara  vurulduğunu görərik.

Protokollar imzalandı. Türkiyə-Ermenistan maçında bayraq hadisəsi. Azərbaycanda kontr  bayraq  hadisəsi. Bu barədə çox yazdılar.

Nə baş verir ? Qardaş ölkə, bir  millət  iki dövlət deyənlər niyə  birdən  belə aqressiv oldular ?  Qafqazlı qanı qaynadı ?  Bəli bu bizə xas  olan xüsusiyyətdir. Biz rahatlıqda  hörmət etdiyimiz insanları,  uşaqlıqdan birgə  olduğumuz  dostlarımız;, bizə  daim  yaxşılıq  edən xeyirxah insanları, birgə ömür sürdüyümüz həyat  yoldaşımızı axmaq  bir  səbəbdən silib ata  bilirik.

Protokol mənasında da  belə  oldu. Axı gözləməyə, düşünməyə, baş verənləri sağlam analiz etməyə nə mane  olur? Gör  neçə  il keçib atəşkəsdən. Konfliktin həll  olunması üçün nə etmişik. Ancaq  başqalarının yardım etməsini, kimlərinsə gəlib, Qarabağı bizə verməsini istəmişik.  İlk addım atılmalı idi. Bunu bizim hökümət  görməli idi.  Bizimkilərdə ümid  qırıldığı  üçün başqası addımı atdı. Bəlkə indi  bizimkilər  nəsə real iş görsünlər.

Qayıdaq bayrağa.

Nədir bu “Hoydu, hoydu”, Bu qədər  insan niyə  özünə əl atıb? Belə bayraq sevdalısıdırlar ? Boş sözlərdi.  Saxta bayraqdarlardılar. Saxtakarlardılar. Ömür  boyu  boynubükük, səsi çıxmayan insanlar nə  oldu  birdən  belə aqressivləşdilər?  Bəs əvvəllər niyə belə aqressiv çıxış eləmirdilər? Hüquqları pozulan insanlar  üçün, şərlənib həbsə  salınanlar üçün, azad  toplaşmaq,  etiraz  etmək hüququ  pozulub döyülən insanlar haqqında  niyə belə aqressiv reaksiya vermirlər? Bu cür hadisələrdə azmı bayraq cırılıb? Həm də  özmüzkülər  tərəfindən.  Bayrağı bayraq  edən bu ölkənin vətəndaşlarıdır. Bu insanlar  bayraq  üçün  şəhid  olacaq. Onlara  qiymət  verməyənlər  bayrağın qədrini necə   bilir ?

Bundan sonra da  sözü  olan saxta bayraqdarlardan soruşuram, hansınızın oğlu döyüş bölgəsində qulluq  edib? Əgər edibsə ! Hansınız öz övladını bayrağa bükülü görməkdən şərəf  duyar?

Bu gün (21 oktyabr) biz, yəni AzNAN (Azərbaycan-Niderland Jurnalistika Məktəbi Məzunları Şəbəkəsi) üzvləri Şəhidlər Xiyabanını ziyarət etdik. Təxminən 10 nəfər üzvümüz Şəhidlər Xiyabanında Türk hərbiçilərinin şərəfinə ucaldılan abidənin önünə qərənfillər düzdük.

Bizdən öncə, saat 12.00-da müxalifətçi gənclər də aksiya keçirdi. Amma bu zaman polislə onlar arasında toqquşma oldu. Ona görə polislərin bizə də mane olacağını düşündük. Amma polislər sadəcə olaraq bizdən soruşdu ki, çəkiliş olacaq, ya yox. Heç bir çəkilişin olmadığını görüb bizə mane olmadılar.

Şəhidlər Xiyabanında şəhid olan türk hərbiçilərinin şərəfinə ucaldılan abidəni ziyarət etməkdə məqsədimiz abidədinin yanından Türkiyə bayraqlarının yığışdırılmasına etirazdır.

Ümumiyyətlə son zamanlar Türkiyə ilə Azərbaycan arasında soyuq yellər əsməyə başlayıb. İndi də başlanıb bayraq davasına.

Azərbaycan Türkiyə həmişə dost, qardaş ölkə olub. Arada münasibətlərin soyuması isə düşmənlərin sevincindən başqa bir şey deyil. Düşmənlərimizi sevindirməyək!!!

Bura əsl bazar meydanına oxşayır. Hər gələn öz malını tərifləyir, alıcıya sırımağa çalışır. Həm ağız deyəni qulaq eşitmir, həm də ki, lalın səsindən karın qulağı batır. Bir sözlə müsibətdi… Bilirsiniz bura haradı? İctimai televiziyanın canlı yayımı…

  Dünən yaxın bir dostum mənə zəng edib İctimai televiziyanın efirində canlı yayımlanan “Media haqqında hər şey” adlı verilişə dəvət etdi. Mövzu, “Jurnalist etikası və jurnalistlərin peşəkarlıq səviyyəsi” məni maqnit kimi telekanala çəkdi. Aparıcı Vüsalə Mahirqızı qonaqları təqdim etdi. Milli Televiziya və Radio Şurasının (MTRŞ) sədri Nuşirəvan Məhərrəmli, millət vəkili Fazil Mustafa, peşəkar jurnalist kimi dəvət olunan Azər Həsrət və  Eldəniz Qulyev. Çox gözəl. Keçək söhbətlərə.

   Əvvəlcə aparıcı: “mediaya dövlət nəzarəti olmalıdırmı?” sual Nuşirəvan müəllimə ünvanlandı.

  Nuşirəvan müəllim:  “Olmalıdır amma minimal həddə, çünki jurnalistika sahəsi xüsusi yaradıcılıq sahəsidir”

 Bu haqda hər kəsin azdan-çoxdan məlumatı var. Bu, bütün sivil ölkələrdə belə qəbul olunub. Məncə sualın qoyuluşu belə qüsurludu. Bütün bunlar aydındı. Burada gözəl bir sual meydana çıxır. Bəs Azərbaycanda bu nəzarət minimaldırmı? Əgər kimsə yoxdur və ya minimaldır desə yəqin ki, o adam son illərdə ölkəmizdə bir jurnalistin öldürülməsindən və cinayətin üstünün hələ də bağlı qalmasından, 41 jurnalistin müxtəlif maddələrlə həbs olunmasından (onlardan 5-i hələ də həbsdədir), 60-dan çox jurnalistin yazdıqlarına görə şərti həbs və cərimə olunmasından, 350-dən çox döyülmə, təhqir, təqib kimi müxtəlif təzyiq faktının baş verməsindən, elektron mediyanın az-çox müstəqil fəaliyyətinin əlindən alınmasından, Azərbaycanda yayımlanan xarici radioların fəaliyyətinin dayandırılmasından xəbəri yoxdur. Bir sözlə verilişdə disbalans deyilən məhfumdan əsər-əlamət yox idi. Dəfələrlə söz istəməmizə baxmayaraq, mikrafon üzümüzə qapalı qaldı. Odur ki, aparıcının dəfələrlə auditoriyaya yenidən qayıdacağıq sözləri artıq inandırıcı deyildi. Nəhayət, auditoriyaya qayıtdı. Amma elə bilməyin ki, hansısa normal fikri olan birinə yaxınlaşdı. Əsla, yaşlı bir kişinin sözlərinə üstünlük verdi. Görəsən bu yaşlı kişinin jurnalist peşəkarlığı ilə nə dərəcədə əlaqəsi var idi? Maraqlı fəlsəfədi. Elə cavabı da maraqlı oldu.

-         Aparıcı: siz nə düşünürsünüz?

-         Yaşlı kişi: Mənim fikrimcə bu gün peşəkar jurnalist yoxdur, bunun isə səbəbi universitetdədi. Əslində BDU hər il jurnalist yetirir…

-         Aparıcı: xahiş edirəm mövzudan kənara çıxmayaq.

-         Yaşlı kişi: Hə bu yaxınlarda cənab Ramiz Mehdiyev müəllimin bir samballı məqaləsi, bizim samballı bir mətbuat orqanımızda nəşr olunmuşdu. Mən onun fikirləri ilə tamamilə…

-         Aparıcı: xahiş edirəm mövzumuz haqda fikrinizi söyləyəsiniz!

-         Dayı: NƏƏƏƏƏƏƏƏƏƏƏƏƏ dedin ay qızım?

Bax beləcə kar çağırır, kor bağırır. Verilişin səviyyəsi isə artıq çoxlarına məlum oldu. Axı arifə bir işarə bəsdir. Elə bu gedişdə veriliş başlamazdan əvvəl studiyanı tərk edən həmkarıma haqq qazandırmışdım ki, aparıcı: “biz bu gün belə bir nəticəyə gəldik ki,… ” sual olunur Vüsalə xanım müzakirəni nə vaxt etdiniz ki, nəticəyə də gələsiniz? 

P. S. Veriliş bitdi. Və hələ də biz anlamamışıq ki, söhbət nədən gedir. Təsəvvür edirsinizmi? Bu verilişin əhəmiyyəti nə oldu?

P. P. S. Verilişdən sonra aparıcıya müraciətimiz: “Bizi niyə çağırmışdınız? ”Aparıcı: “İnşallah gələn səfər…”

 “Əvvəllər gediş haqqı 5 qəpiyə olanda yaşlıları, metrotdan təsadüfən istifadə edənləri keçirirdik. İndi isə bu mümkün deyil. Yenə o adamlar aparatın yanında dayanıb mənim kimiləri gözləyir. Mən də məcburam ki, daha metro ilə getməyim. Belə olan təqdirdə özümdən başqa bir-iki nəfəri keçirəndə bu mənə 30-40 qəpiyə başa gəlir. Ondansa avtobusla getməyi üstün tuturam” – deyir dostlarımızdan biri.

Hollandiyada jurnalistikadan dərs deyən Vladimir (NJM-də bizə bir həftəlik seminar keçir) metroda gediş haqlarının qaldırılması ilə bağlı bizə reportaj hazırlamağı tapşıranda, o an fikrimizə gəldi əcnəbi bir vətəndaş da halımıza acıyır. “Çalışın milçək olun, diqqət çəkməyin. Və insanların gediş haqqı ilə bağlı fikirlərini öyrənin”. Bizi istedad və praktika baxımından üstələyən Vladimirin sözlərinə əməl edərək, NJM-in ofisini tərk edəndə elə milçək olduq.

Dostlarımız deyən kimi də oldu. Metroda aparatın yanında dayanan qoca bir qarı onu aparatdan keçirəcək xilaskarını səbirsizliklə gözləyirdi. Biz onu indi görmüşdük. Kim bilir bəlkə də səhərdən orada gözləmə mövqeyində idi. Bu cür fikirləşməyimizə əsas var idi. Çünki qoca qarı çox yorğun idi. Əlimizə bundan yaxşı fakt düşə bilməzdi. Tələbəlik illərində müəllimlərimiz deyirdi ki, ən yaxşı xəbər pis xəbərdir. Bu da elələrindən idi. Pis, ağrıdıcı xəbər idi, ancaq dəyərli idi…

Qoca qarı aparatın bir küncündə, biz isə onunla paralel digər bir küncündə dayanmışdıq. Qarıya elə gəlirdi ki, biz də xilaskarımızı  gözləyirik. O bizi acı-acı baxışlarla süzürdü. Axı biz onun fikrincə bazarına girmişik. Nəhayət yarım saatın tamamında xilaskar özünü çatdırır. Qarı aparatı adlayıb, həlim-həlim addımla eskalatorla aşağı düşür. Bizim milçək rolumuz davam edir. Qoca qarı deyinə-deyinə vaqona minir: “İmkan verin minək dəəə. Bir saatdı yuxarıda gözləmişəm indi içəri girmək olmur. Hələ də biz minib-düşmək mədəniyyətini anlaya bilmirik” – deyib qəhrəmanımızla vidalaşırıq. Bütün bunlar “Əzizbəyov” metrostansiyasında baş verdi.

Qanuna görə  6 yaşına qədər uşaqlara metro ödənişsizdir. Gördüyümüz situasiya isə lap dəhşətli idi. Orta yaşlı bir qadın kiçik uşağını ödənişsiz keçirir. Bu azmış kimi təxminən 13-14 yaşlı uşağını da keçirir.  Özü isə 20 qəpik ödəməklə turniketi adlayır. Uşaqları zarafatla: “Ana, sən də bizim kimi keçərdin dəəə”.

Bax belə… Biz milçək rolunu tamamlayırıq. Onu necə oynamağımızı isə siz qiymətləndirin.

Deyilənlərə inansaq metropoliten rəhbəri Tağı Əhmədov gediş haqlarının qiymətini 55 qəpik etmək istəyib. Son anda Tarif Şurası 15 qəpiklə işi yekunlaşdırıb. Görəsən gediş haqqı 55 qəpik olsaydı qoca qarı turniketin yanında neçə saat gözləyərdi? Və ya uşaqların anasına zarafatla dedikləri reallaşardımı?

 Gülər

DEKO

Son vaxtlar avtobuslarda sürücülərdən eşitməyə adət elədiyim söz “Mən plan verməliyəm. Mənim işimə qarışmayın” olub. Avtobus ağzına kimi doludur. Sürücü yenə də, harda gəldi saxlayır(baxmayaraq ki, aynaya “DAYANACAQDAN KƏNARDA SAXLAMAQ OLMAZ”  yazılıb), müştəriləri bir-birinin belinə mindirir. Kimin başı kimin qoltuğundan, burunlar qarşıdakının peysərinə söykənir. Sürücü dəki maşşallah qaznan əyləcdən başqa heç nə bilmir sanki.  Növbəti dəfə sürücü saxlayanda  kimsə dözmür şikayətlənir.  Sürücü də açır ağzı”  A kişi mənim nəyimə lazımdır necə gedirsən Mən plan verməliyəm. Mənim işimə qarışmayın.” hirsnən də qazı basır Avtobus terpenir. Camaat  bir birne  surtulur coxu narazidir. Amma xoşbəxt olan da var. Qabağındakı qadın və ya qızdır axı.  Hələ bir neçə torpa ilə düşən olanda bəs bunlar üçün pul vermirsən ?  3 nəfərin yerini tutub.  Yazdıqlarım yalnız şəxsi avtomobili olanlar üçün qəribə görünəcək. gündəlik avtobusdan istifadə edənlər bu cür hadisələri hər dəfə avtobusa minəndə görürlər.

Yəni plan bu qədər yüksəkdir ? Səbəb nədi ? Verqi ?  Yuxarıdan tələb olunan hörmətlər ? Sahibkar acgözlüyü?  Çox güman ki, hər  üçü. Hamı narazıdır. Amma haqqım var deyim ki, biz buna layiqik. Nə vaxt narazılıq elıdik ? Söhbət daş dəmir  götürüb kimlərinsə üstünə hücum çəkməkdən getmir. Nə vaxt imza topladıq. Bələdiyəyə, icra hakimiyyətinəç deputatlara nazirliyə müraciət elədik ?

Avtobus sürücüləri birlik qurublarmı ?  PLan qane eləmirsə biz bu şərtlə işləmirik deyə etiraz edirlərmi ?

Deməli özümüz başımıza gələnlərə boyun əyirik.  Narazısan minmə, minmisənsə düş pulunu vermə. Pulu xidmətə görə veririk. Xidmət  yoxdu pul da yoxdu.  Nə olar  bir az da gec get. Hamımız tələsmirik ki.