Bir millət kimi təmiz adla öyünmək bütün dünya xalqlarının arzusudur. O adı vətənə bəxş etmək səadəti isə cəsur adamlara nəsib olur. Təəssüflər olsun ki, siyasi oyunlar nəticəsində vətənimizin bir parçası düşmən əlindədir. Ona görə də elə bir azərbaycanlı tapmazsan ki, onun üçün vicdan əzabı duymasın. Çünki bir millət olaraq o rüsvayçlıq hamınızın başına qaxıncdır.

Zaman-zaman satqın nakəslərin namərdliyindən istifadə edən düşmən, vətənimizdə meydan sulayıb. Bunu fürsət sayıb dost-düşmən bizi qınamasın. Azərbaycanın dərdi böyükdür.

Əslində Azərbaycanın dərdini yalnız azərbaycanlı bilir. Dünayada bir çox xalqlar fəlakət və ya düşmən əhatəsində olduğunu deyə bilər. Lakin heç bir xalq Azərbaycan xalqı kimi təklənməyib.

Tarix boyu mərdlik simvoli olmuş bu xalqın elə bu gün də cəsur igidləri var və lazım gəldikdə hər bir azərbaycanlı bunu sübut etməyə hazırdır.

Qarabag qaziləri düşmənə sübut edə bildi ki, hər bir azərbaycanlı ən azı 50 erməni düşmənə bərabərdir.

O, 1990-cı ildən, ermənilərin torpaqlarımıza göz dikib, öz xəbis niyyətlərini həyata keçirməyə başladığı vaxtlardan 1992-ci ildə şəhid olana qədər, ölümündən sonra da, indiyə qədər və yəqin ki, əbədi olaraq xalqın oğlu, igid sərkərdəsi oldu, şəhidlik zirvəsinə ucaldı. Müharibədə özünü kənara çəkə bilmədi, qeyrəti, torpağına olan sevgisi buna yol vermədi.

1990-cı ilin noyabr ayında doğulduğu Laçın torpağında 60 nəfərdən ibarət batalyon yaradaraq əsgər oldu. Ön cəbhədə tanıdım igidi. İlk dəfə idi ki, bir şəhidin şəhidlikdən öncəki cəbhə həyatını müşahidə etmək nəsib olurdu və yenə ilk dəfədir ki, şəhidlə bağlı xatirələri sətirlərə köçürməyə çalışıram.

Cəbhə bölgəsinə hələ yenicə gəldiyi günlərdə burada neçə müddət xidmət edəcəyini soruşmuşdum özündən. “Biz həyatımızın sonuna kimi buradayıq” demişdi o gün. Yəqin ki, səbəbi var demişdim ona. Azacıq fikrə dalmışdı Mahmud, sonra da köksünü ötürüb “Səbəbi var” demişdi. O, gün anlamamışdım səbəbinin şəhidlik olduğunu. İyirmi dörd yaşlı qəhrəmanın həyatının sonuna bircə ay qaldığını o gün anlamamışdım.

Bəli, bu gün də mənim qəhramanım Qarabağ savaşından üzüağ çıxaraq, düşmənə arxa çevirməyərək, sonuncu gülləsinə qədər döyüşərək şəhid olan Abbasov Mahmud Aslan oğludur.

O şəhidimiz ki, bugünə qədər ondan kimsə danışmayıb. Televiziyalarımızda hər gün şoular reklam olunsa da, vətənimiz uğrunda canından keçən şəhidlər haqqında bir verilişə də qıymayanlar qoy utansın, siz ey vətənimin şəhid oğulları.

Əvvəl minlərlə şəhidimizdən biri olan Mahmudun keçdiyi şərəfli ömür yolundan danışmaq istəyirəm.

Abbasov Mahmud 1969-cu ildə Laçın rayonunda azərbaycanın şərəfli bir ömür sürmüş ailəsində doğulub. Atası Aslan kişi də ömrünün 35 ilini azərbaycanda hüquq-mühafizə orqanlarında çalışıb. Mahmudun uşaqlıq illəri çox keşməkeşli olub. Hələ uşaqkən Mahmudda qonşuluğunda olan ermənilərə qarşı böyük nifrət olub. Onlarla mübahisə və dava etməklə eləbil ki, öz gələcəyini qabaqcadan görmüşdü. Elə bil hiss etmişdi ki, böyüyəndə namərd erməni gülləsinə tuş gələcək.

Mahmud Qarabağda savaş başlayanda ilk könüllü özünü müdafiə batalyonunda döyüşən əsgərlərimizdən biri olub. Onun döyüş yolu 1991-ci ilin noyabr ayından 1992-ci ilin dekabrına qədər davam edib. İlk dəfə olaraq 21 yaşında əlinə silah alaraq Laçında erməni ilə döyüşə atılıb. Dəfələrlə ağır döyüşlərdə iştirak edib və bir neçə dəfə yaralanıb. Amma erməniyə olan nifrəti onu döyüşdən-döyüşə şücaətləndirib.

1992-ci ildə o zaman yaranan Xüsusi Təyinatlı Polis Dəstəsinə qəbul olunub. Ondan şəxsən mərhum Milli Qəhraman Məhəmməd Əsədov imtahan götürərək XTPD-ə qəbul edib. Bu batalyon 1993-cü ildə artıq sayı 3000 (üç min) nəfərə çatan, OMON-çular adı ilə məşhur olan Xüsusi Təyinatlı Milis Dəstəsinə çevrildi və müharibənin ən qaynar nöqtələrində daim ön cəbhədə olaraq böyük şücaətlər göstərdi.

Mahmud o zaman XTPD-də Qarabağın ən qaynar nöqtələrində Kərcihan, Daşaltı, Nəbilər, Xocalı, Ağdərə, Horadiz, Fizuli, Ağdam, Zəngilan, Şuşa kimi çətin döyüş yolu keçib. O, həmişə öndə olardı və döyüşçülər deyəndə ki, biz torpaq uğrunda ölməyə gedirik, deyərdi “yox, biz ölməyə deyil, öldürməyə gedirik”. Əsl qəhrəman idi, ancaq heç vaxt dildə vətəni, xalqı sevməsindən, onlar üçün hər şeyə hazır olmasından danışmazdı, hər şeyi əməliylə göstərərdi.

Hər bir əsgər yoldaşının üstündə əsir, onlara böyük qayğıyla yanaşırdı. Döyüşçü yoldaşları üçün kişilik, qeyrət rəmzi olan bu mərd insan torpaq itkisinə dözməz, Şuşanın, Laçının adı gələndə kövrələrmiş.

Mahmud həddindən artıq sadə və təvazökar insan idi. İnanmıram ki, onun çatdığı mərtəbəyə yüksələn kimsə onun kimi sadəliyini saxlaya bilsin. Həm də çox duyğulu, səmimi bir insan idi, hər şey onun içindən gəlirdi.

Bir dəfə heç yadımdan çıxmaz, 1992-ci ilin iyul-avqust ayları, “Ağdərə əməliyyatı”na başladığımız vaxt idi. Çaldıran düzünə çıxmışdıq, ordan Şuşa, Laçın görünürdü. Həmin vaxt artıq onlar işğal altında idi. O, əli ilə Şuşanı, Laçını göstərib birdən uşaq kimi ağlamağa başladı. Həmişə Şuşanın, Laçının adı gələndə kövrələr, ancaq bunu bizdən gizlətməyə çalışardı. Deyirdi ki, döyüşçü bir işi görən zaman nəticəsini bəri başdan fikirləşsə, qəhrəman ola bilməz, şəraitin tələb etdiyini vaxtında görmək lazımdır.

1992-ci ilin aprel ayında Şuşadan-Laçına uçan helikopterlə hökümət nümayəndələrinin mühafizəsini təşkil edərkən erməni tərəfdən atılan raket atəşinə tuş gəlsə də, öz cəsarəti və həmin helikopterin pilotunun peşəkarlığı ilə birgə sərnişinləri mənzil başına – Turşsu kəndində olan qaz qurğularının yerləşdiyi meydançaya sağ-salamat çatdırib.

Mahmud döyüşdə bir necə dəfə (ayağından, qolundan və başından) yaralansa da, Allah onu qorumuşdu. Amma 1992-ci ildə Zəngilanda gedən ağır döyüş onun son döyüşü oldu. Onunla xidmət edən əsgərlər danışır ki, ayağından yaralı olsa da o, hamıdan birinci döyüşə atılmışdı.

Mahmudun canından çox sevdiyi vətənə olan sevgisi onun döyüşdən kənarda qalmasına imkan verməmişdi.

Düşmənin snayperdən açdıgı güllə onun ürəyini susdurdu. Mahmud şəhid olarkən torpağı bərk-bərk bağrına başmışdı.

Amma düşmən heç də sevinməsin. İndi Mahmudun adını daşıyan bir oğul boyüyür Abbasovlar ailəsində. Hal-hazırda balaca Mahmud Heydər Əliyev adına litseyin 3-cü sinfində əla qiymətlərlə oxuyur. Nənəsinə söz verib ki, əmisi kimi qəhrəman olacaq. 18 ildir Abbasovlar ailəsi Bakıda müvəqqəti köçkün həyatı yaşayır. Vətən, el-oba həsrəti bu ailənin belini əysə də onlar o xoş günü, Qarabağda qələbə gününü gözləyirlər.

Mahmudun doğum və şəhid oldugu günü ailəsi Şəhidlər Xiyabanında ziyarət etməklə anırlar. Hər il Yanvarın 30-də ahıl ana Fəridə xanım onun adını daşıyan Mahmudla birgə Şəhidlər Xiyabanında şəhid Mahmudun qəbrini ziyarət edirlər. Heç boynunu bükmə, Fəridə xanım, sizin oğlunuz vətən uğrunda şəhid olduğundan o, hamımızın qardaşı, əmisi, dayısı və oğludur.

“ Küçə uşaqları ” ilə bağlı yaranmış problemləri sosial-iqtisadi vəziyyətin ağır olması səbəblərinə aid etmək olar. Amma cəmiyyətin bu gün yazılmış və yazılmayan qanun və qaydalarla yaşaması da küçə uşaqları ordusunun ilbəil artmasına gətirib çıxarır.

Bu uşaqları bir araya toplayan yeganə yer Azərbaycan Uşaqlar Birliyinin nəzdində yaradılmış Uşaq sığınacağı Reinteqrasiya mərkəzidir.

 Hər küçə uşaqğının bir ölküsü var.

Arzular müxtəlifdir. Sığınacaq evində tanış olduğumuz uşaqlardan Ramazan Həsənovun ən böyük arzusu isə anasına qovuşmaqdır. Sığınacaq evində daimi qalan 4 uşaqdan biridir Ramazan. O deyir: “Əvvəllər kley (tikintidə istifadə olunan, bihuşedici qoxusu olan yapışqan-red.)  iyləyirdim. Lakin indi atmışam dedi. Çünki tanış olduğum yeni dostlarım kley iyləyirsənsə bizə qoşulma dedilər. Mən də başladım onlar kimi maşın yuyub, təkər qaraltmağa. Gündüzlər dönərlə, peraşkiylə qarnımızı doyururduq, gecələr də 1 manat verib internet-klublarda qalırdıq. Pulumuz olmayanda da transformator quraşdırılmış bir yer var, orada yatırdıq”. 

Ramazan bir ara xaricə işləməyə getmək fikrinə düşüb. . Gizli yolla 8 yoldaşı ilə bərabər. Orda tutulublar. 4 nəfəri saxlayıb, digərlərini Azərbaycana yollayıblar. Ramazan da saxlanılanların içində olub. 4 ay həbsdə qaldıqdan sonar qayıdıb.

Ramazanın  böyük arzusu anasına qovuşmaqdı. Lakin 6 aydır ki, ondan xəbər ala bilmir. Deyir ki, əgər anamı tapsam bird aha işləməyə qoymayacam, özüm işləyib ona baxacam.

Digər 2 usağın sözlərinə görə isə “Binəqədi rayonunda kirayə qalırdıq. Bir gün dərsdən gəldik anamıxı evdə tapa bilmədik. O biz məktəbdə ikən evi tərk edib getmişdi. O gündən  bəri anamızı axtarırıq. Amma bütün axtarışlarımız nəticəsiz qalıb. 1 ay qohumlarımızın evində, internet klublarda yaşadıq. Sonra isə küçə uşaqlarına qoşulduq. İndi bu sığınacağa gəlirik hər axşam. Qarnımızı doyurub yenə küçələrə üz tuturuq. 

Hətta küçə uşaqları arasında qızlar da var. Yalnız onlar danışmaqdan imtina etdilər. 297 küçə uşağının 67-i nəfəri qızdır.

Fevralın 23-də Amerika Birləşmiş Ştatlarının “Global İntegrity” təşkilatı 36 ölkə, o cümlədən Azərbaycanda anti-korrupsiya və yaxşı idarəçilik üzrə 2009-cu il hesabatını yaydı. Hesabat altı kateqoriya üzrə- vətəndaş cəmiyyəti, ictimai məlumat və media, seçkilər, hakimiyyətin hesabatlılığı, dövlət qulluğu, nəzarət və nizamlama, anti-korrupsiya və hüququn aliliyi sahələrini əhatə edən 300-dən çox sualı cavablandırır. Təşkilatın rəyinə görə, Azərbaycan 100 ballıq şkala üzrə 64 balla yekunda “zəif” qiymətinə layiq görülüb.

Hesabata əsasən, Azərbaycanda qanunvericilik bazası yetərincə mohkəm olsa da, onun tətbiqi təcrübəsində ciddi problemlər var. Bu baxımdan, təşkilat qanunvericilik bazasının səviyyəsinə görə Azərbaycana 100 maksimum baldan 88, onun icrası praktikasına görə isə cəmi 40 bal verdi. Beləliklə qanunvericiliyin icra kəsiri böyük- 48 bal oldu. Korrupsiyaya qarşı Mübarizə haqqında 1 yanvar 2005-ci ildən qüvvəyə minən Qanunun bir sıra önəmli müddəaları – hədiyyə alma ilə bağlı məhdudiyyətlər, yaxın qohumların bir yerdə işləməməsi, vəzifəli şəxslər tərəfindən gəlir bəyannamələrinin təqdimatı ilə bağlı normalar 2009-cu ildə də icra olunmamış qaldı. Hesabatda həmçinin deyilir ki, icra hakimiyyətinin qanunverici və məhkəmə hakimiyyəti üzərində güclü nəzarəti davam etməklə yanaşı, büdcənin təsdiqi prosesi, məhkəmə qərarları, dövlət qurumları, audit, Ombudsman, Korrupsiyaya Qarşı Mübarizə Komissiyası icra hakimiyyətinin təsiri altındadır.

Hesabatda Azərbaycanda vahid pəncərə sisteminə keçidlə bağlı kommersiya təşkilatlarının qeydiyyatı sahəsindəki bürokratik əngəllərin aradan qaldırılması, Auditorlar Palatasının beynəlxalq audit standartlarının icrası üzərində fəaliyyəti müsbətə doğru addım kimi qiymətləndirildi. Qeyd edək ki, Global İntegrity 2006-cı il hesabatında Azərbaycanı 60 balla “çox zəif”, 2007-ci ildə 65 bal, 2008-ci ildə isə 61 balla “zəif” qiymətinə layiq görmüşdü.

Hesabatın ingilis dilində tam mətni ilə bu linkdə tanış olmaq olar: http://report.globalintegrity.org/Azerbaijan/2009

Xatirladaq ki, Global Integrity ABŞ-da yerləşən və çoxsaylı mükafatlara layiq görülən müstəqil beynəlxalq qeyri-kommersiya təşkilatı olmaqla, inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan 100-dən artıq ölkənin 900-dən çox yerli ekspertlər şəbəkəsinin köməyi ilə anti-korrupsiya islahatları, şəffaflıq və hesabatlılığın illik analizini aparır.

Təsəvvür edin ki, sizdən sadə qumar oyunu oynamağınızı istəyirəm. Qabağınızda dörd dəst kart var- onlardan ikisi qırmızı və digər ikisi göy. Dörd dəstdə olan hər bir kart sənə müəyyən məbləğ qazandırır və ya məbləğ alır və sənin işin bu dəstlərin hər hansı birindən kartları açmaqdır. Amma elə etməlisən ki, bu sənin qazancını artırsın. Sən əvvəl bunu bilmirsən amma qırmızı dəstdəki kartlar minasahısidir. Qazanc yuksəkdir, amma uduzanda çox uduzursan. Düzü siz yalnız

mavi dəstədəki kartlardan çəkərək qazana bilərsiniz. Beləliklə sabit olaraq $50 və xırda cəzalar əldə edirsiniz. Sual ondan ibarətdir ki, nə qədər vaxt sonra bunu anlamaq olar ?

Iowa Universitetindən bir grup alim bir neçə il əvvəl təcrübə aparıblar, və onlar tapıblar ki, əlli kart götürdükdən sonra biz nə baş verdiyi haqqda güman yaranır. Biz bilmirik nəyə görə göy kartları seçirik, amma nədənsə göy kartların mərc gəlmək üçün daha şanslı olduğuna əminik. Səksən kartdan sonra çoxumuz oyunu anlayır və ilk iki dəstənin niyə piss fikir olduğunu izah edə bilirik. Bu doğrudur. Bizim təcrüblərimiz var. Biz onlardan istifadə edib düşünürük. Biz teoriya yaradırıq. Bundan sonra ikinin üzərinə iki gəlirik. Bu öyrənmənin işləmə yoludur. Amma Iowa

alimləri başqa cürə etdilər və və burada təcrübənin qəribə yeri başlayır. Qumarbazların hər ikisini ovuclarını tər vəzilərinin fəaliyyətini ölçən aparata qoşdular. Digər tər vəzilərimiz kimi ovucumuzdakılar da istiyə olduğu kimi stresə də reaksiya verir-buna görə də biz həyəcanlananda ovuclarımız yapışqanlaşır. Iowa şahidləri qumarbazlar onuncu kartdan sonra qırmızı dəstəyə qarşı stress hiss etməyə başlayır, bu iki kartlarda ne bahs verdiyini guman etdiklerinden qırx kart evvel.

Daha önəmlisi onların əli tərləməyə başlayan zaman onların davranışı da dəyişdi. Onlar göy kartları daha çox seçməyə qırmızı kartların sayısını azaltmağa başladılar. Bir sözlə qumarbazlar oyunu anladıqlarını dərk edəndən daha tez oyunu anlamışdılar: onlar lazımı uyğunlaşmanı şuurlu olaraq nə cür davranmalı olduqlarını anlamazdan qabaq etmişdilər.

Iowa təcrübəsi əlbəttə bacarıqlı insanları və strees tetektoru celb olunan sade kart oyunu idi. Amma bu bizim ağlımızın işləməsinin güclü illustrasiya edir. Ortaya qoyulan pulların yüksək olduğu, daha sürətlə baş verən, və iştirakçıların qısa vaxt ərzində daha çox informasiya qəbul etməsi gərəkən daha bir nümunəyə baxaq. Iowa təcrübısi burda nə deyir ? Bu anlarda, bizim beynimiz şəraiti anlamaq üçün iki fərqli strategiya işlədir. Birncisi bizim çox tanış olduğumuz üsuldur. Bu şuurlu strategiyadır. Biz öyrəndiklərimiz haqqda düşünür və nəticə olaraq cavab tapırıq. Bu strategiya məntiqi və dəqiqdir. Amma bu səksən kart sonra baş verir. Bu çox ləngdir və çoxlu informasiya tələb edir. Beləliklə ikinci startegiya da var. Bu daha cəld işləyir. Bu on kartdan sonra işləməyə başlayır, və bu həqiqətən çox ağıllı üsuldur. Çünki, bu üsul qırmızı kartlarla olan problemi demək olar dərhal götürür. Amma onun çatışmamazlığı var çünki şüur səthinin altında çalışır(ən azı başlanğıcda). O öz mesajlarını qəribə dolayısı kanallarla, məsələn ovucumuzun içindəki tər vəziləri ilə ötürür. Bu bizim beynimizin bizə nəticəyə gəldiyini bildirmədən nəticəyə gəldiyi bir sistemdir. İkinci strategiya Evelin Harrison, Thomas Hoving və Yunan alimlərinin seçdikləri yol idi. Onlar hər bir dəlilərin hərtərəfli düşünmürdülər. Onlar bir baxışda götürdüklərini düşünürdülər. Onların düşüncə tərzi idrak psixoloqu Gerd Gigerenzerin “Cəld və ehtiyatlı” adlandırmağı xoşladığı tərz idi. Onlar heykələ sadəcə bir nəzər saldılar və onların beyninin bəzi hissələri ani hesablama apardı və şüurlu düşüncə baş vermədən onlar, qumarbazların tər vəzilərində olduğumu kimi nəsə hiss etdilər. Thomas Hoving üçün anidən ağlına gələn tamamilə uyğun olmayan “təzə” sözü idi. Angelos Delivorriasda isə bu “İntutiv antipatia” dalğası oldu. Onlar bilirdilərmi niyə bilirlər? Tamamilə xeyir. Amma bilirdilər.

MALCOLM GLADWELL

Valideynlərim,

Joyce və Graham Gladwellə həsr edirəm

Giriş

Düzgün Görünməyən Heykəl

Gianfranco Becchina adlı bir incəsənət diler 1983-cü ilin senytabrında Kaliforniyadakı J. Paul Getty Muzeyinə yanaşdı. O altıncı əsrə aid mərmər heykəli olduğunu dedi. Bu heykəl kouro kimi tanınırdı—sol ayağı qabağa və əlləri yana olan çılpaq cavan oğlan heykəli idi. Dünyada yalnız iki yüz ədəd kouro var. Bunların əksəriyyət pis zədələnmiş hissələrdən və ya qəbir və arxeoloji qazıntılar zamanı tapıntılardan bərpa olunub. Amma bu demək olar ki, mükəmməl saxlanmışdı. Hündürlüyü iki metrə yaxın olardı. Bu heykəli digər əntiq işlərdən açıq rəngli parıltı fərqləndirirdi. Bu fövqəladə tapıntı idi. Becchina istədiyi qiymət $10 milyondan aşağı idi.

Getty ehtiyatlı davrandı. Onu ssuda götürərək tam araşdırmağa başlayır. Heykəl digər Kourolarla eyni idimi ? Cavab hə kimi görünürdü. Heykəlin stili Afina Milli Arxeologiya Museyindəki Anavyssos kourolarını xatırladırdı. Bu onun müəyyən zaman və məkana uyğun olduğu mənasına gəlirdi. Heykəl harada və nə zaman tapılıb? Heç kəs dəqiq bilmirdi, amma Becchina Getty muzeyinin hüquq şöbəsinə onun daha yeni tariinə aid bir qalaq sənəd təqdim etdi. Sənədlər heykəlin Lauffenberger adlı İsveçrəli həkimin şəxsi kolleksiyasında olduğunu və onun da öz növbəsində heykəli Roussos adlı məşhur Yunan incəsənət dilerindən aldığını göstərirdi.

Californiya Universitetindən Stanley Margolis adlı geoloq muzeyə gəldi və heykəlin səthini yüksək-həlli stereomikroskop altında iki gün tədqiq etdi. Sonra o heykəlin sağ dizindən bir az aşağıdan diametri bir, uzunluğu iki santimetr ölçərək nüvə nümunə götürdü və sonra onu elektron mikroskop, elektron mikroprob,kütləvi spektrometri, rentgen diffraksiyası və Rentgen flyuoressensiya istifadə edərək analiz etdi. Margolus heykəlin Thasos adasındakı qədim Cape Vathy karxanasından çıxarılan dolomit mərmərindən hazırlandığını müyyənləşdirdi. Heykəlin üzəri xırda kalsit qatı ilə örtülmüşdü- bu çox mühüm idi. Getty Universitetinə bildirdi ki, dolomit

yalnız əsirlər sonra kalsit qatı ilə örtülə bilər. Başqa sözlə heykəl köhnə idi. Bu müasir dövrün saxta məhsulu deyildi. Getty qane olmuşdu. Kouro araşdırması başlayandan on dörd həftə sonra onlar heykəli almaqa razılıq verdilər.

İlk dəfə 1986-cı ildə sərgiləndi. New York Times qəzeti bu hadisəni ön səhifəyə çıxartmışdı. Bir neçə ay sonra Getty muzeyində əntiq əşyaların kuratoru Marion True incəsənət jurnalı The Burlington Magazine üçün muzeyin aldıqları haqqda göz qamaşdırıcı hesabı haqqda uzun yazı yazdı. “İndi xarici dəstək olmadan şaquli dayanan, onun qapalı əlləri möhkəm şəkildə ombalarına birləşmiş kouros arxayınca uzunömürlülük ifadə edir. Bu onu digər qardaşlarından fərqləndirir.” True sevinclə “ Allah və ya kişi, o qərb incəsənətinin gəncliyinin bütün parlaq enerjini təcəssüm etdirir” sözləri ilə yazısını yekunlaşdırır.

Buna baxmayaraq kouronun bir problemi vardı. Düzgün görünmürdü. İlk dəfə bunu hiss edən Gelly muzeyinin qəyyümlar şurasında qulluq etmiş İtalian incəsənət tarixçisi Federico Zeri olmuşdu. Zerini kouronu görmək üçün aşağı, muzeyin bərpa studiyasına aparanda o gözünü heykəlin dırnaqlarına zillədiyini hiss etdi. Səbəbini dərhal anlamasa da onlar yalnış görünürdü. Evelyn Harrison isə növbəti oldu. O dünyanın Yunan heykəlləri üzrə qabacıl mütəxəssislərindən idi. Evelyn Los Angelesdə olarkə Gettyni ziyarət edəndə Muzey Becchina ilə alışı yekunlaşdırmaq üzrə idi. “Yeni kurator Arthur Houghton heykəli görmək üçün bizi aşağı apardı” deyə Harrison xatırlayır: “O parçanı onun üzərindən götürərək dedi “Hə, bu hələ bizim deyil, amma bir neçə həftəyə bizim olacaq.” Və mən dedim, “Təəsüf edirəm.” Harrison nə görmüşdü? O bilmirdi. Həmin o ilk anda, Houghton parçanı qaldıran an Harrissonun yalniz instinktiv olaraq nəyinsə düzgün olmadığını hiss etdi. Bir neçə ay sonra Houghton New York dakı Metropolitan Muzeyinin keçmiş direktoru Thomas Hovingi heykəli görmək üçün Gettynin saxlama studiyasına apardı. Hoving yeni bir shey görəndə ağlından keçən ilk sözü qeyd edirdi və o bu kouronu görəndə ağlına gələn ilk sözü heç zaman unutmayacaqdı. “Bu söz “təzə” idi” Hoving xatırlayır. Və “təzə” iki min il yaşı olan heykəl üçün uyğun söz deyildi. Sonralar həm an haqqda düşünərkən Hoving o fikrin onun ağlına gəldiyini anladı: “Mən Siciliyada qazıntı aparmışam, orada biz bunları qırıqlarına rast gəlmişdik. Onlar bunun kimi görünmürdülər. “Kouro sanki ən yaxşı cafe latteyə batırılıbmış kimi görünürdü.” Having Houghtona dönərək: “Siz buna pul ödəmisiniz?” Houghton quruyub qalmışdı, Hoving xatırlayır. “Əgər ödəmisinizsə, çalışın pulunuzu geri alasınız,” Hoving dedi. “Ödəməmisinizsə, heç ödəməyin də.”

Getti narahat olmağa başlamışdı, ona görə də xüsusi Yunanıstanda kouro ilə bağlı xüsusi simpozium çağırdı. Onlar heykəli sarıyıb, Afinaya üzdülər və ölkənin ən təcrübəli heykəl mütəxəssislərini dəvət etdilər. Bu dəfə təlaşın xor səsi daha yüksək idi. Harrison bir dəfə Afina Acropolis Muzeyinin directoru George Despinisin qarşısında dayanmışdı. O heykələ nəzər salaraq ağardı. “Torpaq altından çıxmış heykəl görən hər kəs deyə bilər ki, bu heykəl torpaq altında olmayıb. Afina Arxologiya Cəmiyyətinin rəhbəri Georgios Dontas heykəl görən kimi dondu. “ Mən Kouronu ilk görəndə,” o dedi, “Mənə elə gəldi ki, işlə mənim aramda şüşə var.” Dontasdan sonra Afina Benaki Muzeyinin direktoru Angelos Delivorriasa növbə çatdı. O heykəlik stili ilə düzəldildiyi mərmərin Thaosdan gəlməsi arasında olan ziddiyat haqqda geniş danışdı. Sonra o, anadı. Nə üçün o saxta olduğunu düşünürdü? Çünki o gözünü heykəlin üzərinə ilk dəfə salanda deyir o intuitiv nifrət dalğası hiss etdi. Simpozium qurtaranda iştirakçıların əksəriyyəti kouronun güman edildiyinən fərqli olduğuna əmin idilər. Getty öz hüquqşunasları, alimləri və ağrılı araşdırma bir nəticəyə və dünyanın Yunan heykəltəraşlığı üzrə ən qabaqcıl alimləri -heykələ bircə dəfə baxmaqla və intutiv antipatiya ilə başqa nəticəyə gəldilər. Kim haqlıdır? Aydın idi kiç kouro elə bir heykəl idi ki, alimlər onun barədə konfranslarda mübahisə edirdilər. Amma sonraç yavaş yavaş Getty məsələsi dağılmağa başladı. Gettynin hüquqşunasları kouronun İsveçrəli həkim Lauffenbergerə qədərki keçmişini izləmək üçün istifadə etdikləri məktubların saxta olduğu ortaya çıxdı. 1952-ci ilə tarixi olan məktubun üzərindəki poçt kodu on iki il onda sonraya kimi mövcud olmayıb. 1955-ci il tarixli məktub 1963-cü ilə kimi açılmayan bank hesabına ünvanlanıb. Uzun ayların araşdırmasından sonra Getty kourosunun Anavyssos kourosu olduğu neticəsinə gəlindi. Amma bu da şübhə altına alındı: Yunan heykəltəraşlığının mütəxəssizləri yaxından araşdırdıqca müxtəlif yerlər və zamanda müxtəlif stillərdən ibarət mürəkkəb saxtalıqlar gördülər. Genc oğlan heykəlinin qamətindəki nisbətlər Munichdəki Tenea kourosuna, mucuqlu sac düzümü daha çox New Yorkdakı Metropolitan muzeyindəki kourosa oxşayırdı. Eyni zamanda onun ayaqları müasir idi. Sonrada məlum oldu ki, bu 1990-cı ildə İngilis incəsənət tarixçisinin İsveçrədə tapdığı fraqmental heykələ daha çox oxşayır. Hər iki heykəl oxşar mərmərdən kəsilib və oxşar üsulla yonulub. Amma isveçrə kourosu Yunanıstandan gəlməyib. O 1980-ci illərin əvvəli Romadakı saxtakarlar emalatxanasından idi. Getty elmi araşdırmalarının nəticəsi heykəlin səthinin yüzilliklər sonra formalaşdığını demişdi axı? Bəli, məlum oldu kiç hər şey heç də belə kəsilib qurudulmayıb. Daha sonrakı analizlər nəticəsində, digər geoloq dolomitin mərmərli heykəlin səthi kartof nişastası ilə bir neçə ay ərzində əsrlərə qocaldıla bilər. Gettynin kataloqunda kaurosun “ Eradan əvvəl 320 və ya müasir saxtakarlıq.” yazılı rəsm var. Federico Zeri, Evelyn Harrison, Thomas Hoving və Georgios Dontas- və digərləri, kourosa baxanda hiss etdikləri “intuitiv antipatia” hiss edəndə tam haqqlı idilər. Baxışın ilk saniyələrində-bir nəzərlər- onlar Getty komandasının on dörd həftə sonra heykəlin mahiyyəti haqqında gəldiyi nəticədən daha çox anlamışdılar.

Göz qırpımı kitabı bu ilk iki saniyə haqqındadır.

Məcbur olduq “Suxoy most” deyilən yerə gedək. Evlər bahalaşmışdı. Münasib qiymətə tapa bilmirdik. Hava isə çox soyuq idi. Artıq hansı qiymətə olsa  razılaşacaqdım ki, bir nəfər yaxınlıqda 250 ABŞ dollarına  2 otaqlı “dubleks” ev olduğunu dedi. Baxmaq istədik. İtalyan məhləsinə bənzər bir məhləyə girəndə Azər buranı tanıdığını dedi. Evə girdik, iki mərtəbəli yaxşı təmirli, ev əşyaları da  içində rahat yer idi. Çox keçmədən qapı açıldı. Evə 160 sm boyunda, keçəl başlı, gözü eynəkli, dolu bir kişi daxil oldu. Ev sahibi idi. Adı da Eliko. Evi tərifləməyə başladı. 4 otaqlı bir evi də olduğunu dedi. Cəmi 300 ABŞ dollarına. O evə də baxdıq. 4 otaqlı da sərf eləyirdi. Qonşularının, özünün və ailəsinin ədəbli, mərifətli insan olmalarından danışdı. Ev sahibi bu evi də qarış-qarış gəzib tərifləməyə başladı. Həyətə çıxdıq. Qazın və işığın ayrı olduğunu göstərdi. Bu vaxt həyətdəki evlərdən birindən arıq, əsmər bir qız çıxdı. Əli onu görən kimi üzünü çevirib əlimdən tutdu. Nəsə demək istəyirdi. Qız evə qayıdanda mənə yavaşdan dedi ki, hə düzdü mən burda olmuşam özü də bu qıznan. Önəm vermədim. Həm də tez razılaşıb yerləşmək istəyirdim. Bir tərəfdən yorğunluq, digər tərəfdən soyuq əldən salmışdı məni. 4 otaqlı evi kirayəyə götürdüm.

Səhəri gün o biri iki otaqlı evə də iki qız köçdü. Həmin gün sakit keçdi. Sabahı günü axşam Dato ilə görüşmək üçün bayıra çıxdım. Eliko həyətdə idi. Ev barədə söhbət eləyirdik ki,  bu qızlardan biri gəldi. Qızdan evdən xoşu gəlib-gəlmədiyini soruşdu. Sonra da çantasından iki litrlik pivəni çıxarıb içməyi və bara getməyi təklif elədi. Qız duruxdu. 3-cü mərtəbədə barı da var imiş. Oranı işarə edərək, qorxma dedi. Qız razılaşdı. Məni də çağırdı. Rədd etməli oldum, çünki Dato gözləyirdi. Dato ilə ev üçün lazım olan əşyaları alıb qayıtdım. Səhər günorta Eliko məni səslədi. Əlində də Pivə. Barı göstərərək ardımca “gəl” dedi. Getdim. Qızlar da orda idi. Gürcüyə oxşamırdılar. Eliko bizi tanış etdi. Belarusiyadan idilər. Birinin adı Lyuda, o birinin isə Olya. “Bilirsən Rəşad bu qızları 10 ildi tanıyıram. Mənə qızım kimidilər. Bir az içdik”. Çəkmə araq da var idi. Rus əyyaşları kimi pivə + çəkmə araq. Spirt işini görmüşdü. Eliko nəsə demək istəyirdi. Amma deyə bilmirdi. Elə hey necə ədəbli ailəsi, qonşuları olduğundan danışır, arada demək istədiyi sözün ətrafında fırlanırdı. Düzü artıq nə demək istədiyini mən anlamışdım. Elə ilk gündən. Qısa dublyonka, dar şalvar. Lap amerikan kinolarında küçə qadınlarına oxşayırdılar.

Eliko dilləndi: “Bilirsən Rəşad, bu qızlar təkdi. Pulları da yoxdur. Belarusiyaya qayıtmalıdılar. İnanırsan biletlərini mən almışam. Axı onlar mənə qızım kimidilər”.

Mən isə pivədən qurtumlayıb, onun nə vaxt “mustafa” deyəcəyini gözləyirdim.

Spirt bir az da işini görəndən sonra, Eliko Lyudanı qucaqlayıb alt dodağını dişləyərək, “Rəşad bu qızlar seks üçün yaranıb. Bunları tək qoymaq olmaz” dedi. Sonra da qızın belini arxasını  əlləşdirməyə başladı. Lyuda isə ədəbli qız rolu oynayaraq: “Utanmırsan axı mən sənə öz qızın kimiyəm” deyib, gülümsədi. Bu an içəri hündürboy, əsmər bir oğlan girdi. Eliko: “Qardaşım oğludur Kaxa” dedi.

Gürcü dilində nə isə danışdılar. Kaxa isə cavabında, “Mən heç vaxt qıza pul xərcləməmişəm” dedi. Mən getməli olduğumu bildirib, qalxıb sağollaşdım.

Cinsi həyatımı müzakirə etmək fikrində deyiləm amma, deməliyəm ki, vahişələrin xidmətindən istifadə etmək tərəfdarı deyiləm. Etməmişəm, etmək fikrim də yoxdur. Düzdür bu sözləri onlara demədim. Ümid edirdim ki, özləri anlayarlar.

Amma anlamamışdılar. İki gün sonra Eliko yenə məni bara dəvət elədi. Yenə də içki hazır idi. Bu dəfə Olya məni sorğu-sual etməyə başladı. Şəxsi həyatımla, qızlarla münasibətimi soruşdu. Eliko gülərək, “Rəşad danışmır, hələ az içib” dedi. Görünür sərxoş etmək istəyirdilər. Getmədim, qalıb içdim. Xoşbəxtlikdən spirt təsir eləmirdi. Eliko spirtin təsirinə düşüb, yenə sözə başladı: “Axı sən o evdə necə tək yatırsan? Çəkinmə, istəyirszn götür bu qızlardan birini, onunla yat. Yoxsa xoşuna gəlmir?”.

Düzü qızlar qəşəng idi. Bunu ona da dedim. Amma bu cür şeylər mənlik deyil.

“Hə ə ə,  ədəbli oğlansan. Elə biz də ədəbliyik. Oğlanlarım da eləcə”. Elə bu sözləri demişdi ki, Elikonun telefonuna zəng gəldi. Gürcü dilində danışmağa başladı. Səsinin tonundan və üzündən əsəbləşdiyi aydın görünürdü. Telefonu söndürüb “arvadım idi” dedi. “Bilirsən, qısqanclıq kimi başa düşmə, hərdən olur ey belə”. Spirt güclü təsir etmişdi. Elə bildi nə danışdığını anlamışam. Bir az susduqdan sonra dilləndi. “Biz elə bilirik, qadınlar bizə sadiqdir. Amma bir az keçir, baxırsan bütün dostlar evdədir. Üzünə gülürlər, amma öz işlərini görürlər bax belə”. Daha sonra mənə zəng gəldi. Gürcüstandakı digər tanışlarım görüşmək istəyirdilər. Sağollaşıb oranı tərk  elədim.

Bu gün isə özüm Elikonun barına qalxası oldum. İki gün yağan yağış sözünü dedi. Dəhlizə su damırdı. Eliko ilə Olya yenə içirdilər. Bu dəfə viski idi. “Bilirəm haranı deyirsən. Eybi yoxdu, bir qab qoy su daman yerin altına, bir şey olan deyil”. Yenə içki təklif etdi. Getmək istədiyimi bildirdim. Qal dedi, sən artıq mənim ailəmin bir üzvüsən, çəkinmə rahat ol. “Sən ədəbli oğlansan. Ədəbli oğlanlardan xoşum gəlir”.  Eliko artıq sərxoş idi. Sən Olyanı  tanıyırsan da. Laşanın arvadıdır. Laşa onun kiçik oğlu idi. Bir az sonra Elikonun arvadı gəldi.  Janna. Həyat yoldaşına təqdim elədi. Tanış ol Olya Laşanın arvadı. Jannanın sifətində heç bir ifadə yox idi. O, Elikonun da, otaqdakıların da kim olduğunu çox yaxşı bilirdi. Əsasən də həyat yoldaşı Elikonun.

Janna çox oturmayıb çıxıb getdi. Eliko yenə ədəbdən danışmağa başladı. Oğlanlarının ona hörmət etdiyini, onun oğlanları üçün yaxşı örnək olduğunu deyirdi. Axı onlar nəşəxor deyildi. İynə də vurmurdular.

Eliko çıxanda mən də onunla çıxıb evimə qayıtdım…

40-43 yaşalarında bir kişi ucara 3 bilet alırdı. Qiymətinini soruşdu. Kassir qadın 36 manat dedi. Kişi qısqanclıqla pulqabısını açıb içindən 40 manat çıxardıb kassanın nəfəsliyindən qadına uzatdı. Qadın pulun artıq olduğunu hiss etsə də,  saymağa başladı. Sonra isə yalançı təəccüblə  kişiyə baxıb, “Axı mən 36 manat dedim”. Kişi qururlar cavabın, “Çaypuludur”. Kassir qadın gülümsəyərək, göz süzdürdü.

Sıra mənə çatdı. Kassir sə nədlərimə baxdı. “Herbi bölmədən çük almalısınız”. Di ahaş Bu qədər sıra gözlədim. Nəysə getdim çek dalınca. Girdim hərbi bölməyə. Bir 5 il bundan qabaq rusiya səfərim yadıma düşdü. Onda bu xidmətə görə köhnə əskinasla 15000manat ödəmişdim. Dedim yox ee bu dəfə ödəməyəcəm.  Zabit çeki yazaraq, “Buyurun gedə bilərsiniz”. Pul istəmədi.  Təəcübləndim. xoş bir təəcüb idi.  Qapıdan çıxanda səsləndi, “bilet alandan sonra bura gəlin. Biletə peçat vurmalıyam”. Ahaaa … dedim.  Deyirəm axıı … deməli buna görə indi istəmədi peçat vuranda alacaq.

qayıtdım. Yenə sıra. Bu əfə bayaqkından çıx adamla. Gözlədim. Sənədlərimə baxdı. Bileti verdi. 26 manat. Əvvələr ölkə daxili biletlərə görə 50 qəpik bir manat artıq ödədiyim üçün tez biletə baxdım. Bu dəfə aldanmamalıydım. Aldatmamışdılar.

Bileti götürüb qayıtdım hərbi bölməyə. Zabit bileti alıb peçatı vuraraq. Buyurun. İndicə rüşvət üstəyəcək düşüncəsi  ilə zabitə baxıb dayandım. O da ağlımdakını hiss eləyirmiş kimi, “Gedə bilərsiz” dedi. Biletə, üstündəki peçata baxa baxa evə qayıtdım.

Yanvarın 9-u artıq qatarda idim. Vağzalda gördüklərimdən sevinsəm də qatardakılar əsəbləşdirdi. Qatarda xidmət  bərbad idi. Əvvala provadniççalarna polis özlərini harda hiss edirdilər bilmirəm, amma mən yol boyu ədəbsiz, zarafatlar, yüksək səs və gülüşləridən özümü ucuz vahişələrin işlədiyi nümunəvi bakı kafesində hiss elədim.  Səhər qatardan enərkən güclü başağrısından azad olmuş kimi hiss etdim.

Tural Qurbanov

Əvəz Zeynalov

Azərbaijan Media Mərkəzində debat clubunun növbəti debatında iştirak etdim. Dekabrın 25-i baş tutan  debatda BDU-nun jurnalistika fakültəsinin tələbələri Diffamasiya haqqında qanunu müzakirə edirdi.  Tural Qurbanov yeni qanun layihəsinin qəbul olunmasını istəmir və bu qanunun   ziyan gətirəcəyini sübut eləməyə çalışdı.  Əks  tərəfdə  isə Əvəz Zeynalov  Diffamasiya haqqında qanunun  Azerbaijan mediası üçün vacib olduğuna  inandırmağa çalışırdı.

Fəal keçən debat bitdikdə, hər kəs Turalın arqumentlərinin daha güclü və  inandırıcı olduğunu bildirirdi.  O deyir ki, yeni qanun qəbul olunsa Azərbaycan mediasında anarxiya olacaq.“ Qanun qəbul olunarsa, jurnalistlər qorxmadan istədikləri şəxslərə qarayaxma ilə mə.ğul olacaq. Həbsə düşməyəcəklərini bildikləri üçün insanların arvadı bacısı tənqid edəcəklər” deyir. Diffamasiya qanunu qəbul olunmuş ölkələrin mediasında anarxiyanın olmamasını, böyük demokratiya təcrübəsi olması ilə izah edir.  Bizim isə hələ hazır olmadığımız  fikrindədir.

Arif Əliyev, Qulu Məhərrəmli

Debatda Arif Əliyev və Qulu Məhərrəmli ekspert kimi iştirak edirdi.  Arif Əliyevin sondakı çıxışı  bir  çox suallara cavab oldu.  O, bildirdi ki bu cür qanunlar  qəbul olunanda  hər  zaman  daha  pis  olacağını düşünürük.  Ölüm hökmünün ləğvi haqqında qanunu  missal göstərir.   O zaman da hökmü ləğv  olunarsa  cinayətlərin sayının artacağını düşünürdülər. Amma  heç də, belə olmadı. Diffamasiya haqqında qanun da  düşündüyümüz kimi  problemləri  gətirməyəcəyini bildirdi. Bu qanun peşəkar  jurnalistləri qoruyacağını və onların fəaliyyətini asanlaşdıracağını vurğuladı.

Rövşən yoxluğundan sonra da adamı həyəcanlandırır, sarsıdır. Ölümündən sonra da elə bil onu qısqanırlar. Markesin «Dünyanın ən gözəl ölüsü» hekayəsini xatırlayıram. Balaca bir kəndin sakinlərinin dənizdən tapıb əzizlədikləri cüssəli, yaraşıqlı kişi meyiti onlara yüzlərlə canlıdan daha canlı görünürdü. Rövşən haqqında yazdığım müddətdə, elə indi də o, mənə yolda, küçədə gündəlik rastlaşdığım insanlardan daha diri, canlı görünür.

POLKOVNİKƏ HEÇ KƏS YAZMIR?

«Mühakimə etməyin, mühakimə olunarsınız»

Bibliya

BİRİNCİ MƏKTUB

«Öz yaxamı yana çəkib

demirəm ki, mən yoxam!

Düzlüyümdə dayanmışam,

düşmən üçün bir oxam».

Rövşənin dəftərçəsindən

Rövşən Cavadov zəmanə qəhrəmanıydı. Zamanın diqtəsindən doğan, onun ab-havasında böyüyən zəmanə qəhrəmanı. Hərçənd, onunla Peçorin arasında hansısa paralellər aparmaq yerinə düşməzdi. Çünki Rövşən Cavadov komplekslərlə böyüyən, bu səbəbdən də adamları sarkazm obyektinə çevirən Peçorinin əksiydi. Peçorinin şəxsiyyətində hər şey üzdəydi. Üzdə olan şeylər isə adətən maraqsız olur. Rövşən Cavadovsa daha çox qapalı adamıydı, onda görünən tərəflərlə yanaşı görünməyən tərəflər də vardı. Zəmanə qəhrəmanlarını birləşdirən əsasən iki məqamdı:ötkəmlik və barışmazlıq. Amma bu birləşdirici xüsusiyyətlərdə də fərqli nüanslar qabarıq sezilir. Peçorininin özündən zəiflərin qüsurlarını lağa qoymağa, hamını öz iradəsinə boyun əydirməyə əsaslanan ötkəmliyi, mənəvi natamamlıqlara, başqalarının ümidlərini qırmağa söykənən barışmazlığı lokal xarakter daşıyırdı. Uşaqlıqdan öz ədalətinin, öz həqiqətinin təntənəsinə nail ola bilməyən və sonradan revanş götürən Peçorindən fərqli olaraq, Rövşən Cavadov hələ kiçik yaşlarından öz mənini təsdiqləməyə alışmışdı. Yəqin çoxları etiraf edər ki, onda liderə xas hər şey vardı:qətiyyət, alicənablıq, cəsarət, taktika, praqmatizm, intellekt, ədalət hissi, xeyirxahlıq, sərtlik və s. Rövşəni maraqlı eən həm də onun kübarlığı, sifətinin nəcib cizgiləriydi. Məhz bu xüsusiyyətlər Rövşənə çoxlarının qəlbini fəth etməyə asanlıqla yol açırdı. Bu mənada, Rövşən Cavadovu onun kumiri, bütöv bir nəsllərin idealına çevrilmiş Çe Gevarayla müqayisə etmək daha çox yerinə düşərdi. Çe Gevara da həkim idi, hərbçi idi, romantik idi. Amma Çe Gevara kimi Rövşən Cavadovun da mübarizəsi hardasa Don Kixotun yel dəyirmanıyla mənasız mübarizəsini xatırladırdı. Hətta Çe etiraf edirdi ki: «Mən özümü Don Kixot sayıram və budu, Rosinantı məhmizləyib yenə yola çıxıram». Çe Gevara Fidel Kastroyla münasibəti soyuqlaşdığına görə istefa verdi və Boliviyaya partizan hərəkatına başlamaq üçün getdi. Rövşən Cavadov isə istefaya göndərildi. Çe inandığı adamlar tərəfindən satılıb mühasirəyə alıındı və onun müəmmalı ölümü haqqında indiyə kimi də müxtəlif ehtimallar mövcuddur. Rövşən Cavadov da təxminən bu şəkildə öldürüldü və onun da necə, hansı şəraitdə ölməsi müəyyən müəmmalara bürünüb. İnandığı «dostları» Rövşəni güdaza verdi. Ona sadiq qalan dostlarısa indi qəbirdə, qürbətdə və həbsxanadadırlar. Rəqiblərinin və düşmənlərinin gözləmədiyi halda Çe ölümündən sonra əfsanəyə çevrildi. Rövşən Cavadovun da ölümündən sonra pərəstişkarları azalmadı. Əksinə, Rövşənin ölümü onun mifləşməsinə təkan oldu. Özü getdi, mif qaldı.

İKİNCİ MƏKTUB

Sovet nəsrini xarakterizə edən əsas cəhətlərdən biri əsərin leytmotivində dayanan qəhrəmanın tam müsbət və ya mənfi olmasıdır. Bu gərəksiz, məcburi və primitiv maksimalizmin dominantlığı sovet nəsrini bəsitliyə, irrealığa apardı. Və məlum səbəbdən Rövşən Cavadovu tam müsbət və ya mənfi çalarlarla xarakterizə etmək, portretinin cizgilərini yalnız bu rakursdan cızmaq onu cılızlaşdırmaq olardı. Üstəlik, nəzərə alsaq ki, Rövşən Cavadov siyasi qaynarlığın içindəydi və o məkanda səhvlərdən sığortalanmaq fiksiyaydı.

ÜÇÜNCÜ MƏKTUB

Rövşəni sevdirən və çoxundan seçdirən təkcə diqqəti çəkən zahiri görkəmi deyildi. Onu parlaq edən həm də xarakteriydi. Və onun taleyini müəyyənləşdirən daha çox xarakteri oldu. Rövşənin zahiri görkəmi ilə daxili dəyərləri arasında ideala yaxın uyğunluq vardı. Rövşən həmişə seçilməyə can atırdı və seçilirdi də. O elə uşaqlıqdan heç nədən çəkinməzdi. O vaxt qadağan olunan karateyə getməsi, tələbəlik dövründə-rejimin senzurasının qılıncının dalını-qabağını kəsdiyi vaxtda açıq-aşkar boynunda Quran gəzdirməsi, 80-ci ilərdə DİN-də işlədiyi vaxtlarda əfqanların tərəfində döyüşmək məqsədilə Əfqanıstana getmək üçün müraciəti….Yəni Rövşən nəticəni nəzərə almadan sərhədləri müəyyən olunmuş tabuları qırmağı sevirdi və onun üçün qadağan olunmuş heç nə yoxuydu. Rövşən öz iddialarını realizə etməyi bacarırdı. Onda özünə inam güclüydü və uğurunun bir səbəbi də bundaydı. Amma güclü özünə inam ifrat, xəstəhal eqoizm doğurmurdu. Əksinə, Rövşən Cavadov hər yerdə öz yerini bilirdi.

DÖRDÜNCÜ MƏKTUB

«Yol getdim, dünyanı seyr elədim mən

Xəbərim olmadı yolun özündən»

Rövşənin dəftərçəsindən

70-ci illərdə Bakıda olan böyük məhəllə davaları Cavadov qardaşlarının adıyla bağlıydı. Rövşən bu davalarda həmişə güclü tərəfiydi, amma gücündən sui-istifadə etməzdi.O, əksər hallarda qarşı tərəflə mübarizəni ədalətlə həll etməyə çalışardı.Yəqin ağlına da gəlməzdi ki, nə vaxtsa məhəlli davalar qlobal müstəviyə keçəcək və çirkin siyasi oyunda o uduzacaq və ya uduzdurulacaq.

….O, səhvlərini etiraf etməzdi, sadəcə susardı. Çünki, onun etirafı sükut idi.

….Rövşən ondan kömək umanların birinə də «yox» deməzdi. Amma ona «yox» dedilər. Rövşən çətin anlarda ona üz tutanlardan imtina etməzdi. Amma ondan imtina etdilər. Rövşən həddən artıq diqqətliydi, hətta diqqətə layiq olmayana belə. Və bu keyfiyyəti ilə o, ətrafdakıları həmişə təəccübləndirirdi. Amma dar macalda onu bilərəkdən diqqətsiz qoydular. Rövşənə ehtiyac duyduğu anda laqeyd qaldılar. Amma Rövşənin başqasının ağrısına laqeyd qalması mümkün deyidi. O ümumiyyətlə, biganə olmağı bacarmırdı. Ona görə də nazir müavini işlədiyi müddətdə adamlar Rövşənə onun səlahiyyətinə dəxli olmayan problemlərini danışardılar. Səhər qapısının ağzını kəsdirib «bizim dərdimizin dərmanı gəldi» deyərdilər.

Rövşənin qapısı hamının üzünə açıq olardı, amma onun üzünə bütün qapıları bağladılar. Rövşən həmişə uğurun diliylə danışırdı, amma vaxt gəldi, uğur da ondan üz döndərdi.

BEŞİNCİ MƏKTUB

Rövşən Cavadov əksər gənclərin kumiriydi. Onun rəhbəri olduğu gənclər təşkilatına gənclər məhz ona görə gəlirdilər. Qarabağ müharibəsi başlayandan böyük itki verən itirilmiş nəslin arasında Rövşən Cavadovu özünə ideal sayanlar az deyildi. Onun rəhbərliyi altından vuruşan gəncləri müharibəyə aparan vətən sevgisindən başqa, həm də Rövşənin Ovodsayağı romantikası, iradəsi, əzmkarlığı, cəsarəti, qayğısı və yəqin ki, daha hansısa görünməyən tərəfləriydi.

44 yaşında da Rövşən maksimalist olmağı bacarırdı. Onu gənclərə sevdirən həm də bu idi. Xüsusən, müharibəylə bağlı onun mövqeyi kəskin idi. Çünki, Rövşən məğlub vətənin məğlub vətəndaşı olmaq istəmirdi. «Biz müharibə etməli və mütləq udmalıyıq». Və ya 1995-ci ildə Şuşa hadisələrində ittiham olunanlarla bağlı Rövşən ölkə rəhbərliyinin ünvanına kəskin danışmışdı. Yaxınları ona irad tutanda «ürəyim partlayır axı» demişdi. Görünür, həmişə ehtiyatlı olan Rövşənin üsyanı bəzən qaçılmaz olurdu. Amma bu üsyan fərdiydi və mütləq nə vaxtsa onun özünə qarşı yönəlməliydi. Yönəldi də.

ALTINCI MƏKTUB

«Qordıe ne dolqlveçnıe»

Rövşənin dəftərçəsindən

Rövşən Cavadov təbii ki, nə Allah, nə müqəddəs, nə də fövqəlinsan idi. O, qarmaqarışıq, mürəkkəb zəmanədə taleyinə düşən missiyanı yerinə yetirməyə çalışan, yolayrıcında, həyatın dolanbaclarında çaşıb qalan adi bəndəydi. Bütün bəndələr kimi onun da zəif və güclü tərəfləri, səhvləri yox deyildi. Ola bilsin, Rövşən hardasa, hansı məqamdasa deformasiyaya da uğramışdı, gərgin atmosferdə müvazinətini də itirmişdi. Və onun taleyi məndə hansısa mənada Rembrandtın «Azmış oğulun qayıtması» əsəri ilə oxşar assosiasiya doğurur. Amma onun bütün həyatını azmış oğulla müqayisə etmək ən azı ədalətsizlik olardı. Rövşən harda azdı, hansı məqamda çaşdı, harda dolaşdı, özünü itirdi? Əslində itirdimi? Hansı döngədə inamsızlaşdı, tərəddüdlərlə üzləşdi? Axillesin yeganə zəif yeri dabanındaydı. Bəs Rövşənin zəifliyi nədəydi? Bəlkə Rövşən hamını olduğu və göründüyü kimi deyil, görmək istədiyi kimi qəbul edirdi. Bəlkə Rövşən həddən artıq vətənpərvər idi və atəşkəsdən sonra vətənpərvərliyin tədricən yadlaşdığı, özgələşdiyi məmləkətdə o, çoxundan fərqli olaraq, heç cürə bu özgələşməyə uyğunlaşa, onunla barışa bilmirdi.

YEDDİNCİ MƏKTUB

«Üzümdən göz yaşımı silməkdənsə,

bir əlac et ki, ürəyimdən qan axmasın»

Rövşənin dəftərçəsindən

Mart hadisələriylə bağlı Rövşən Cavadova birmənalı münasibət bəslənilmir. Doğmaları Rövşənin dövlət çevrilişinə cəhd etməsini nəinki inkar edir, hətta bunu cəfəngiyyat adlandırırlar. Əleyhdarları bunu hansısa arqumentlərlə təsdiqləməyə çalışırlar. Üçüncü, obyektiv ola biləcək tərəfin isə bu qarışıqlıqda səsi eşidilmir. Yəqin ki, onların sükutunu anlamaq olar.

Rövşən doğrudanmı dövlət çevrilişinə cəhd edib? Əgər belə bir cəhd olubsa, bəs səbəb nəydi? O, başqa cür hərəkət edə bilərdimi? Bəlkə hər şey ondan başladı ki, müharibə qəhrəmanları atəşkəsdən sonra zorən ictimai, sosial mutanta çevrildi. Və Kafkanın «Çevrilmə»si qədər dəhşətli olan deqradasiyanın faciəli sonluğu qaçılmaz idi. Müharibənin dəhşətindən, xofundan xəbərsiz bir qrup sinik onların üzünə qapıları çırpdılar. Laqeydlik buzuyla üzləşən, fiziki, psixoloji zərbələr alan döyüşçülərə mənəvi dəyərlərin heçləşdiyi yarımçıq məmləkətdə hər addımbaşı gərəksizliklərini diqtə etdilər. Məhz bu incə nüansdan yan ötmək olmaz ki, onsuz da hər mənada sifəti itirilən cəmiyyət o vaxt yeni problemlə-Vyetnam sindromuyla üz-üzə qaldı. Xaotik cəmiyyətə uyğunlaşa bilməyən XTPD-nin bəzi üzvlərinin törətdiyi cinayətlərin arsenalı genişlənirdi və bəzi qüvvələr bunu nəyin bahasına olursa-olsun Rövşənin adına bağlamağa çalışırdılar. Cəmiyyət onların yolunda tərəddüdsüz-filansız ölümə gedənləri anlamaq istəmədi və qısa zaman kəsiyində sindromun qarşısı qan bahasına alındı.

Əgər Rövşənin dövlət çevrilişinə cəhd etməsi həqiqətdirsə, tarixin ona təklif etdiyi ekstremal vəziyyətdə onun alternativ variant seçməsi mümkün idimi? Bəlkə dövlət çevrilişinə ona görə cəhd etdi ki, sadəcə, Rövşənin başqa rasional yolla getməyə səbri, hövsələsi çatmadı? Bəlkə cəmiyyətdə baş alıb gedən mənəvi çürüntülər, ədalətsizliklər idi onu buna sövq edən? Axı səbəbsiz nəsə baş vermir. Ola bilsin onu idarə edən hardasa ağıldan çox emosiya, qəzəb oldu? Çünki, insanın öz ömrünü istədiyi kimi kodlaşdırması mümkünsüzdür və həmişə hər şey yalnız bizim iradəmizdən asılı olmur. Gözlənilməz vəziyyətlərdə ağıl yerini emosiyalara verir.

Əgər, o, dövlət çevrilişi etməmişdisə, niyə öldürüldü? Bəlkə ona görə ki, Rövşən Cavadov real qüvvə idi, yetərincə nüfuza malik idi və o kimlər üçünsə artıq, arzuolunmaz yükə çevrilirdi? Bu suallara dəqiq cavab vermək çətindir. Və son illərin dolaşıq hadisələrinin kontekstində Rövşən haqqında bəzən bəlkələrlə danışmaq lazım gəlir.

SƏKKİZİNCİ MƏKTUB

«İgidin son silahı ölümdür»

Rövşənin dəftərçəsindən

Azərbaycan indi çıxış yolları bağlanan, pəncərələri olmayan havasız, sürrealist məkanı xatırladır. Hara gedirsən get, nə edirsən et, mütləq çıxışı olmayan divarlarla üz-üzə gələcəksən. Rövşən də taleyin divarlarından qaça bilmədi. O, lənətə gəlmiş divarları nəinki dağıda, heç onu adlaya, keçə də bilmədi. Bəlkə də ömrünün son anlarında ilk dəfə bu divarların əhatəsində gücsüz, köməksiz olduğunu anladı. Həmişə qətiyyətli görünən Rövşən onda qətiyyətsiz görünürdü. Bu, onun məğlubiyyətini şərtləndirən amillərdən biri oldu. Mümkün olmayanı mümkün edən Rövşən Azərbaycan gerçəkliyində istədiyini reallaşdıra bilmədi. Üzsüz, dağınıq ölkədə qəfil azan qəhrəman doğmalar içində yad ömrü yaşadı. Ölümünə az qalmış anladı ki, məğlubdur və lənətlənmiş dünyanı məğlub tərk edir.

Bəlkə də həmin məqamda o, sadəcə yorulmuşdu. Hamıdan, hər şeydən – hərbdən, yarımçıq, məğlub vətənə oğul olmaqdan, ona ünvanlanan ittihamlardan, barbarlaşan cəmiyyətdən, dərdlərini, hətta xırda-para məişət problemlərini belə onunla bölüşməyə gələn yazıqlaşan adamlardan, başlıcası Özündən. Dəhşətli, üzücü yorğunluqsa gözlənilməz, sarsıdıcı nəticələrə gətirib çıxardı.

….Onda yəqin ki, Rövşənin dəhşətli dərəcədə başa düşülməyə ehtiyacı vardı.

Amma hər halda Rövşənin o anda nə keçirdiyi bir özünə, bir də Allaha bəlliyidi. Onun hansı hisslər yaşadığını anlamaq, hiss etmək çətindir: məyusluq, peşmançılıq, inamsızlıq, tərəddüd, qorxu və bəlkə də bütün bu hisslərin qarışığından yaranan qeyri-müəyyənlik.

Bu, ömrü boyu sınmayan insanın sınmaq məqamında sınmağı bacarmamasının ifadəsiydi. Bu, ona az qala Allah kimi baxan əsgərlərinin, onu sevənlərin gözündə əzəmətli, hər şeyə qadir olan, təslimçiliyin nə olduğunu bilməyən məğrur zabitin əyilmək istəməməyinin təzahürüydü. Axı Rövşənə çoxları inanırdı. Rövşən də çoxlarına inanırdı. Amma onda Rövşənin kiməsə, nəyəsə inanması üçün zərrə qədər də yer qalmamışdı. O, meydanda tək qaldı. Məğlubiyyət məqamında, bəlkə də həyatında birinci və axırıncı dəfə təkliyin dəhşətini bütün çılpaqlığıyla duydu. Əslində biz hamımız nə vaxtsa təkliyə çəkilirik. Rövşən üçün isə bu təklik vaxtsız gəldi. Bəlkə də tərsinəydi? Onun missiyası elə bu qədərmiş? Və o ömrü süni şəkildə dartıb-uzatmaq heç cürə alınmazdı. Görünür, saxtalaşan, riyakarlaşan cəmiyyətdə Rövşənin yeri artıq YOXUYDU.

DOQQUZUNCU MƏKTUB

«Azadlıq – cəsarət, azadlıq – hünər,

Azadlıq əsgəri heç əyilərmi»

Rövşənin dəftərçəsindən

Edvard Radzinskinin məşhur qəhrəmanı kimi mənim də öz səhvlərinə, zəifliklərinə miskincəsinə haqq qazandıran adamlardan zəhləm gedir. Bu anlamda Rövşən həbs olunsaydı belə onun özünə haqq qazandıracağına inanmıram. Əgər o, həlak olmasaydı belə nə vaxtsa həbsxanada, ya da hansısa «bədbəxt hadisə» nəticəsində baş verəcək ölümü onun yoluna çıxaracaqdılar. Bəlkə də onu Qobustan qiyamçılarının taleyi gözləyərdi. Avtoritarizm onunla hesablaşmayan, barışmayan dikbaşları bağışlamır. O isə dikbaş idi. Amma Rövşənin dikbaşlığı adamı qıcıqlandırmır, aqressiya yaratmırdı. Əksinə, onun portretini tamamlayır və ona məxsusi cazibə gətirirdi. Ona yad olan nələrləsə hesablaşmamaq, başqasının iradəsinə boyun əyməmək onun şəxsiyyətini xarakterizə edən əsas nüanslardanıydı. O, cəmiyyətin ütüsünə, ənənəvi parametrlərinə gəlməyən, stereotipləşməyən adamların kateqoriyasına aidiydi. Risqə getmək onun həyat tərziydi. Qarabağ müharibəsində Rövşən dəfələrlə kəşfiyyata təkbaşına getmişdi. Ona irad tutulanda «Mən də getməsəm, bəs kim getsin» demişdi. Özünü zorla ictimai rəyin diqqətinə sırıyanlardan Rövşənin fərqi həm də bundaydı.

ONUNCU MƏKTUB

Rövşən bəlkə də özünü nə həkimlikdə, nə siyasətdə, nə də hərbdə tapa bildi. Amma dünyayla hərbçi kimi vidalaşdı. O siyasəti də hərb meydanı bildi və yəqin onda azdı. Unutdu ki, siyasət maksimalistlərin, emosianalların deyil, arxadan zərbə vuranların, gözləmə mövqeyində dayananların meydanıdır. Ona görə də siyasi arenada rəqibləri Rövşəndən güclüydü. Siyasətdə Taleyran kimi diplomatik istedad, Jozef Fuşe kimi avantürist, Makiavelli kimi müəmmalı olmaq gərəkdir. Əslində, Azərbaycan siyasətçiləri onların deformasiyaya uğramış prototipləridir. Və ölkənin hədsiz sürüşkən mühitində bayağı intriqalar aparan, suyu üfürə-üfürə içən siyasətçilərdən fərqli olaraq, Rövşən bəzən emosiyalarını cilovlaya bilmirdi. Emosianallıqsa adətən səmimiliyin əlaməti olur. O, öz rəqibləriylə siyasətin dolaşıq kodlarıyla deyil, hərbçi kimi birbaşa danışdı. Praqmatik olan Rövşən siyasətdə praqmatik ola bilmədi. O, həm də başqalarının oyun qaydalarıyla oynamadı. Çünki onun özünün həmişə sadiq qaldığı qaydalar, prinsiplər vardı. Hərbdə özünü balıq suda olduğu kimi hiss eləyən qəhrəman siyasətin burulğanında məhv oldu.

Amma bir nüans da var ki, indi Azərbaycanda siyasətdən kənar qalmaq mümkün deyil. Və Rövşənin siyasətə qatılması gözlənilməzlikdən çox gözlənilən idi. Məlum sonluqsa onun siyasətə hazır olmamasının nəticəsiydi. Hərçənd o, həmişə özünü siyasətçi yox, hərbçi sayırdı.

Bununla belə Rövşənin başqa siyasətçilər kimi kabinetdə oturub vəziyyəti sakit seyr edəcəyinə, mənasız bəyanatlar verəcəyinə, hansısa siyasətçilərlə perspektivsiz danışıqlar aparacağına və ya kiməsə qolunun gücünü göstərib döyüşməyə çağıracağına inanmaq çətindir. O, bu cür pedantçılıqdan və primitivlikdən uzağıydı. Onu sevimli edən cəhətlərlən biri də bu idi.

ON BİRİNCİ MƏKTUB

«Kimi özünü bayraq edir, kimi sözünü»

Rövşənin dəftərçəsindən

Kişinin vətənə sevgisi qadına olan sevgisi qədər məhrəm, gizli olmalıdır. Vətən sevgisi haqqında publika qarşısında ucadan patetik, əttökən danışmaq, ritorik nitqlər söyləmək qeyri-səmimilik, bayağılıqdır. Rövşən vətənə sevgisi haqqında pıçıltıyla da danışmadı. Çünki, bəzən istənilən söz yersiz görünür. O, ümumiyyətlə, pafosdan, patetikadan uzaq adamıydı. Onun sevgisi sözlərdən çox əməldə təsdiqlənirdi. Rövşənin vətənpərvərliyinin səmimiliyinə zərrə qədər də şübhə eləmirəm. Ən azı Qarabağ müharibəsindəki xidmətlərinə görə. Bir də ona görə ki, o, həyatında çox şeyi nəyinsə xatirinə deyil, nəyinsə naminə elədi.

ON İKİNCİ MƏKTUB

«Mən elə hey düşündüm ki, yaşamağı öyrəndim, sən demə ləyaqətlə ölməyi öyrənmişəm»

Rövşənin dəftərçəsindən

Qəlbinin dərinliyində Rövşən hərbçidən çox romantik, lirik idi. O, şer yazırdı. Və çətin ki, başqa şairlər kimi nəyinsə xatirinə hökmdarın hüzurunda əyiləydi. Özünün vəsaiti hesabına sevdiyi şairlərin şerlərindən ibarət kitab çap etdirmişdi. Amma öz şerlərini nəşr etmək fikrində deyildi. O, musiqiyə həssasıydı, pianoda, tarda çalırdı. Rövşən fəlsəfəni sevirdi. «Fəlsəfəni öyrənmək ölümü öyrənməkdir»-deyirlər. Özünün dəftərçəsinə də yazdığı kimi o, həyatda yaşamaqdan çox ölməyi öyrəndi. Onu zərif, kövrək lirikadan sərt hərbə gətirən hər şeydən əvvəl yəqin ki, onda ədalət hissinin güclü olmasıydı. Amma Rövşən qana həris deyildi, müharibədən çox sülh adamıydı. O, həmişə barışığa çalışırdı. Mart hadisələrində onun ağ bayraq qaldırmaq göstərişi də ilk növbədə qan tökmək istəməmsi, əsgərlərinin taleyini fikirləşməsiylə bağlıydı. O, ümid edirdi ki, danışıqlar yoluyla qanın qarşısı alınacaq.

ON ÜÇÜNCÜ MƏKTUB

«İndi dönüb özüm üçün darıxmışam»

Rövşənin dəftərçəsindən

Mən əzəli qismətə inanmıram. Amma bəzən həyat adamı fatalist olmağa məcbur edir və görünür, yer üzündə bir hadisə də təsadüfi baş vermir. Rövşən bir neçə dəfə hərbdən getmək, sakit həyat seçmək istədi, amma alınmadı. Elə bil hansısa mistik bir qüvvə qəsdən onu yenidən qarmaqarışıqlığın içinə atdı. 1989-cu ildə Qarabağda asayişi bərpa etmək məqsədi ilə dəstəsiylə Ağdam-Şuşa ərazisinə nəzarət edən Rövşənə qarşı haqsız cinayət işi qaldırıldı və sonra xətm olundu. Bu hadisədən sonra Rövşən öz peşəsinə -həkimliyə qayıtmaq istədi. Amma o vaxtkı daxili işlər naziri Məhəmməd Əsədovun Rövşənə Laçını müdafiə etmək təklifindən sonra yenidən cəbhəyə qayıtdı. Və bir də 1995-ci ilin mart haisələri zamanı müvəqqəti olaraq xaricə getməyə razılaşsa da, sonradan imtina etdi. Çünki, Rövşən əsgərlərini tək qoymaq istəməmişdi. Bu onun alın yazısıydı və Rövşən o yazıdan qaça, onu dəyişdirə bilmədi. Tale ona öz küncündə sakitcə özüylə baş-başa qalmağa macal vermədi.

ON DÖRDÜNCÜ MƏKTUB

«Yollara dikilib gözüm həmişə,

Sənə döz deməyə mənim üzüm yox»

Rövşənin dəftərçəsindən

Ata evində hər şeyi Rövşəni xatırladır: dörd bir yandan boylanan şəkillər, aldığı mükafatlar, onun adına düzəldilən suvenirlər və bir də öldüyü gün vaxtın donduğu iri, qədimi saat. Bizim yaşadığımız vaxtın bu evə elə bil ki, dəxli yoxdu. Burda yalnız Rövşənin vaxtı var və burda yalnız Rövşənin vaxtıyla yaşayırlar. Bu evdə Rövşənin səsi, nəfəsi duyulur. Neçə ildi ki, bu evdə musiqi dinləmirlər. Çünki, bu evin musiqisi də, şeri də, sözü-söhbəti də Rövşəndir. Anası üçün Rövşən 6 il yox, 6 gün, 6 saat, 6 dəqiqə, 6 saniyədir ki, yoxdur. Anası üçün əslində Rövşən həmişə indiki zamanda mövcuddur. Və Rövşən indi də bu evdə YAŞAYIR.

ON BEŞİNCİ MƏKTUB

«Bu necə vətəndi ki, yarısı xaindir. Bəlkə vətən özü xaindir»

Elton Quliyev

Ölümündən sonra da ittihamlar bitmədi: xəyanətkar, satqın və daha nələr….Bütün bunlar onun adına yazıldı, yazılır və bundan sonra hələ nə qədər yazılacaq. Məlum oldu ki, Rövşən Cavadovun 44 illik ömrünün məğzi yalnız bunlardan ibarətmiş……

Azərbaycanın çağdaş reallığında həqiqətin və yalanın harda olduğu bəlli deyil. Ona görə də həyatının son illəri labirinti xatırladan Rövşənin səhvlər etməsi təbiiydi. Xəstə cəmiyyətin cod, fantasmaqorik palitrasında Rövşənə ünvanlanan iradlardan hansının haqsız və haqlı olduğunu ayırd etmək çətindir. Amma onun bioqrafiyasının üstündən tamamilə qara xətt çəkmək mümkün deyil. Başqaları kimi Rövşəni nə ittiham etmək, nə də ona haqq qazandırmaq istəyirəm. Sadəcə, bəzilərinin aşkarda, bəzilərinin gizlində rəğbət bəslədiyi Rövşənə ünvanlanan həqarətli, miskin sözləri ona heç cürə yaraşdıra bilmirəm. Dəqiq bilirəm ki, o, təhqirlərə layiq deyildi. Kimlərəsə xoş gəlməkdən ötrü Rövşənin əməllərini özlərinə sərf eləyən interpretasiyada yozulması, onun təhqir edilməsi asandır. Çünki, artıq, o, bu ittihamlara cavab vermək iqtidarında və gücündə deyil. Bunu onun əvəzində tarix və zaman deyəcək. Deyə biləcəkmi? Və çiyinlərində günah yükü daşıyan öləri bəndələrin kiminsə haqqında hökm verməyə haqqı çatırmı?

ON ALTINCI MƏKTUB

«Tamara, sənin plovunu ölü yesə dirilər»- o, anasına tərifi də özünəməxsus edərdi. Həkim işlədiyi vaxtlarda balaca xəstələrinin könlünü ovundurmaq üçün oyuncaqlar alardı. Ən ağır anlarda belə onun üzündən təbəssüm əskik olmurdu. Müharibə başlayandan toy məclislərinə az gedərdi. O, ən ciddi zarafatlarını Şəki ləhcəsiylə edərdi. Laçın işğal olunanda Rövşən doluxsunmuşdu. Onda hamı bir-birini ittiham edəndə Rövşən ilk növbədə özünü günahlandırırdı.

Yaxınları danışır ki, 1995-ci ilin əvvəllərində Şuşayla bağlı məhkəmə prosesi gedirdi. O vaxt Ali Sovetin keçmiş sədri Yaqub Məmmədov ağzınacan dolu məhkəmə zalına daxil olanda ona yer verən olmadı. Ön cərgədə əyləşən Rövşən dərhal ayağa qalxıb yerini ona verdi. Sonra yerini ona təklif edənlərin təkidlərinə baxmayaraq, divara söykənib bütün prosesi ayaqüstə izlədi. Və mənim təsəvvürümdə Rövşən həmişə belə qalacaq: tək, divara söykənmiş halda antik yunan qəhrəmanlarına bənzəyən görkəmi, kədərli üzü və məchulluğa zillənən məyus gözləriylə.

ON YEDDİNCİ MƏKTUB

«Seyças uje ne tyajelo

Seyças uje sudba»

Marina Svetayeva

Hə, bu sadəcə tale idi. Onun ömrünü dramatikləşdirib, ifrat tragik rənglərlə boyamaq lazım deyil. Və əslində buna ehtiyac da yoxdur. Çünki, onun yaşadığı həyat təpədən-dırnağa qədər gərgin, həyəcanlı dramatizmlə şərtlənmişdi. Və şübhəsiz ki, Rövşən fərqli taleyin sahibiydi.

İndi Rövşənə heç nəyin dəxli yoxdur. Nə deyilirsə deyilsin, nə yazılırsa yazılsın (hətta bu yazının da) – yaxşı, pis fərq etməz.

ON SƏKKİZİNCİ MƏKTUB

«Vətən uğuranda ölmək mərd üçün səadətdir»

Rövşənin dəftərçəsindən

Ola bilsin ki, zamanın fonunda Rövşən kiçik adamıydı. Amma onu sevənlər və sevməyənlər üçün Rövşən kiçik adam deyildi. O, valideynlərinə oğul, övladlarına ata, bacı-qardaşına qardaş, dostlarına dayaq, əsgərlərinə zabitdən də artıq birisi, çoxunun inam yeri, düşmənlərinə düşmən idi. Rövşənin fiziki məğlubiyyəti onun mənəvi məğlubiyyəti demək deyil. Onun maddi yoxluğu mənən varlığını məğlub edə bilməyib. Çünki, o, unudulmayıb. Gənc qızlar tanıyıram ki, indi də çantasında Rövşənin şəklini gəzdirirlər. Gənc oğlanlar tanıyıram ki, ona pərəstiş edirlər. Rövşən haqqında danışan adamları ümumi təəssüf birləşdirir: «Heyf ondan».

O, adamları özünün cazibəsində saxlamağı, onların məhrəm nöqtələrini işğal etməyi bacarırdı. Əslində o, bunu süni şəkildə etmirdi. Bu həm də onun stixiyasıydı.

Ola bilsin, yazımda hansısa fikir pafoslu intonasiyada alınıb. Çünki, maddiləşmiş dünyanın, boz, insanlıqdan çıxan insanların fonunda Rövşən yoxluğundan sonra da adamı həyəcanlandırır, sarsıdır. Və üstündən neçə il ötsə belə onun yoxluğuna öyrəşmək hələ də çətindir. Ölümündən sonra da elə bil onu qısqanır, rahat qoymurlar. Hətta o həddə qədər ki, qəbrinin ətrafında əkilən sərv ağacını kökündən qoparıblar. Markesin «Dünyanın ən gözəl ölüsü» hekayəsini xatırlayıram. Balaca bir kəndin sakinlərinin dənizdən tapıb əzizlədikləri cüssəli, yaraşıqlı kişi meyiti onlara yüzlərlə canlıdan daha canlı görünürdü. Rövşən haqqında yazdığım müddətdə, elə indi də o, mənə yolda, küçədə gündəlik rastlaşdığım insanlardan daha diri, canlı görünür.

ON DOQQUZUNCU MƏKTUB

«Hamı təklikdə ölür»

Alber Kamyu

Rövşən də təklikdə öldü. Hakimiyyət üçün qorxulu nağıla çevrilən Rövşən Cavadovun ömrü bitdi- zəmanə öz qəhrəmanını yedi. Müharibədə düşmən gülləsinə tuş gəlməyən Rövşən doğma divarlar arasında öldürüldü. Onun qismətinə yoluna çıxan Qordi düyününü açmaq yazılmamışdı. O, klassik qəhrəmanlar kimi ümumi axına qarşı getmək istədi….Zəmanə qəhrəmanının ömrü klassik, faciəvi notlar üstündə tamamlanmalıydı. Hətta ən istedadlı nasir belə zəmanə qəhrəmanına bundan dramatik epiloq tapa bilməzdi.

İYİRMİNCİ MƏKTUB

Rövşən haqqında yazanda nədənsə beynimdə elə hey Albinoninin «Adajio»su səslənirdi. «Adajio» böyük insanın böyük ağrıları haqqındadır və bu kədərli melodiya sanki ölümün görüntüsünü yaradır. Rövşən və ölüm. Mənə elə gəlir ki, bu iki söz tamamilə əks qütbdə dayanır. Və o qütblər arasında çox böyük məsafə mövcuddur. O məsafədəsə yalnız boşluq görünür.

….Bu il oktyabrın 19-da Rövşən Cavadovun 50 yaşı tamam olur.

İYİRMİ BİRİNCİ MƏKTUB

Bizim polkovnik ölümündən sonra da ən müxtəlif yerlərdən məktublar alır. Qəbri üstündə naməlum adamların qoyduğu məktublarda ona dünyanın ən şirin, ən məhrəm sözləri ünvanlanıb.

SONUNCU MƏKTUB

POLKOVNİKƏ HAMI YAZIR